TSK Disiplin Cezasına İtiraz ve İptal Davası: 6413 Sayılı Kanun ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Cezalar, puanlar ve dava yolu

Subay, astsubay, uzman erbaş ile sözleşmeli erbaş ve erlere verilebilecek cezalar ağırlık sırasıyla şunlardır (m. 11). Puanlar Kanun'a ekli (2) sayılı çizelgeden, dava yolu 43. maddenin bugünkü metninden alınmıştır:

Erbaş ve erlere verilebilecek cezalar izinsizlik, ilave hizmet yükleme, oda hapsi ve hizmetten men cezalarıdır (m. 25). Askerî öğrencilerle erbaş ve erlere verilen cezaların tamamı yargı denetimi dışındadır. Seferberlik ve savaş zamanında yüksek disiplin kurullarının verdiği ayırma cezası dışındaki bütün cezalar yargı denetimi dışında kalır (m. 43/1).

Cezalar şahsi dosyada saklanır ve sicil, terfi, atama, ayırma, ilişik kesme, sözleşme feshi ve özellikli görevlere seçim gibi işlemlerde göz önünde bulundurulur (m. 30). Hafif cezaların önemsiz olmadığı tartışması da buradan doğar.

Savunma, itiraz, zamanaşımı ve dava süreleri

Fiilin disiplin cezası gerektirdiği savcılık, mahkeme veya disiplin kurulunca anlaşılırsa zamanaşımı süreleri, bu konudaki karar veya hükmün kesinleşip evrakın yetkili makama dönmesinden itibaren başlar (m. 39/4). Ceza, fiilin hatalı vasıflandırılması veya düzeltilebilir bir şekil noksanlığı nedeniyle mahkemece iptal edilirse yetkili kurul veya amir kararın tebliğinden itibaren yeniden değerlendirme yapar (m. 39/5). İdare mahkemesinde dava açma süresi altmış gündür (2577 sayılı Kanun m. 7).

Ceza puanı, ayırma ve sözleşme feshi

• Bir yıl: son kesinleşen cezadan geriye doğru bir yıl içinde on sekiz puan veya en az iki farklı amirden toplam on iki ya da daha fazla ceza (m. 21/1-a).
• Beş yıl: aynı şekilde beş yıl içinde otuz beş puan veya en az iki farklı amirden toplam yirmi beş ya da daha fazla ceza (m. 21/1-b).
• Sonuç: bu durumlar disiplinsizliği alışkanlık hâline getirme sayılır ve sözleşmeli subay ve astsubaylar dışındaki subay ve astsubaylara ayırma cezası verilebilir. Yüksek disiplin kurulu, cezaların usulüne uygun verilmediği veya ceza tayininde objektiflikten uzaklaşıldığı kanaatine varırsa cezaların bir kısmını veya tamamını kaldırabilir ya da personelin görev yerini değiştirip bir yıl sonra durumunu yeniden inceleyebilir (m. 21/3).
• Sözleşmeli erbaş ve erler: Anayasa Mahkemesinin aktardığına göre son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz veya daha fazla ceza almak, sözleşmenin süresinden önce feshi sebebi olabilir (K.2022/72, § 34).

Anayasa Mahkemesi kararları ve 7517 sayılı Kanun

Anayasa'nın 129. maddesi. Anayasa disiplin kararlarının yargı denetimi dışında bırakılamayacağını söyler, ancak Silahlı Kuvvetler mensupları hakkındaki hükümleri saklı tutar. Mahkeme bu nedenle kanun koyucunun takdir yetkisini ve askerî disiplinin sağlanması amacını meşru kabul etti; hükümlerin açık ve öngörülebilir olduğunu, amaca elverişli ve gerekli olduğunu da belirtti (K.2022/72, §§ 28-33).

Orantılılık. İhlal sonucuna götüren, hafif cezaların sonuçlarıydı. Disiplinsizliği alışkanlık hâline getirmek ayırma sebebidir; belli bir puana ulaşan cezalar subay ve astsubaylar için, belli sayıdaki cezalar sözleşmeli erbaş ve erler için meslekten ayrılma sonucunu doğurabilir (§ 34). Ayırma veya fesih işlemine karşı dava açılabilse de dayanağı olan uyarma ve hizmete kısmi süreli devam cezaları denetlenemediği için bu denetim şekli hâle geliyor ve etkinliğini yitiriyordu. Kural, disiplin amacı ile hak arama özgürlüğü arasındaki adil dengeyi asker kişiler aleyhine bozuyordu (§ 35). Mahkeme aynı gerekçeyi kınama cezası için de uyguladı (K.2022/151, §§ 9-11).

7517 sayılı Kanun. Kanun koyucu 2024'te bu üç cezayı yeniden doğrudan dava dışında bıraktı, fakat Mahkemenin gerekçesindeki boşluğu kapatmak için ikinci bir cümle ekledi: ceza sayısı veya puanı nedeniyle tesis edilen ve TSK'dan ilişiğin kesilmesi sonucunu doğuran işlemlere karşı açılan davalarda, yargı yolu kapalı disiplin cezalarının hukuka uygunluğu mahkemelerce denetlenebilir (m. 43/1). Bu cümle askerî öğrencileri ve erbaş ve erleri kapsamıyor.

Bireysel başvuruda kapalı yargı yolu

Mustafa Sadık Erkek (B. No: 2022/77094, 12.3.2026) kararında bir üsteğmene, tabur komutanıyla yaşadığı tartışma nedeniyle emri mütalaa etmek ve üste saygısızlıktan hizmete kısmi süreli devam ve uyarma cezaları verilmişti. Açtığı davalar, Kanun'da bu cezalara yargı yolu öngörülmediği gerekçesiyle incelenmeksizin reddedildi ve istinaf istemi kesin olarak reddedildi (§§ 2-4, 22). Başvurucu, dava yolunu kapatan hükmün Anayasa Mahkemesince iptal edildiğini ileri sürdü (§ 7).

Mahkeme, Murat Durmuş (B. No: 2015/13800, 9.6.2020) kararındaki ölçütü uyguladı. Kanun koyucu Anayasa'nın 129. maddesine dayanarak bu cezalara mahkemeye erişim hakkı tanımamıştır; başvurucu devlete özel bir güven ve sadakat bağıyla bağlı bir subaydır ve uyuşmazlık salt askerî disiplin hukuku kapsamındadır (§§ 17-25). Bu nedenle uyuşmazlık adil yargılanma hakkının kapsamına girmez (§ 26). İptal kararları geriye yürümediğinden, iptalden önce kesinleşen cezalar geçerliliğini korur (§§ 27-30). Başvuru konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu (§ 31).

Sonuç olarak dava yolu kapalı hafif bir cezaya karşı bireysel başvuru da çoğu zaman sonuç vermez. Bu cezalara karşı etkili yollar itiraz aşaması ve ileride bir ilişik kesme işlemi yapılırsa o işleme karşı açılacak davadır.

Savunma, itiraz ve dava

• Savunma: iki iş günlük süre çok kısadır; gerekiyorsa hemen ek süre isteyin (toplam beş iş günü). İsnadın hangi maddeye dayandığını ve fiilin öğrenilme tarihini savunmada tespit ettirin.
• İtiraz: amir cezasına itiraz süresi tebliğden itibaren yalnızca iki iş günüdür. Doğrudan dava yolu kapalı cezalarda bu, cezayı kaldırtmanın neredeyse tek fırsatıdır; itirazı yazılı ve gerekçeli yapın.
• Kayıt tutun: yargı yolu kapalı her cezanın tebliğini, savunmasını ve itiraz dilekçesini saklayın. Puan veya sayı nedeniyle ilişik kesilirse bu cezaların hukuka aykırılığı, ilişik kesme davasında ileri sürülebilir (m. 43/1). Yüksek disiplin kurulu aşamasında cezaların usulüne uygun verilmediğini ileri sürmek de mümkündür (m. 21/3).
• Dava: dava yolu açık cezalarda süre cezanın kesinleşmesinden itibaren başlar. İtiraz kararının tebliğ tarihini ve altmış günlük süreyi kaçırmayın.
• Bireysel başvuru: ayırma veya ilişik kesme gibi meslekle bağı koparan işlemlerde kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Kolluk personeli için benzer kurallar polis ve jandarma disiplin cezası yazısında anlatılıyor.