Unutulma Hakkı Nedir? Google ve Haber Sitelerinden Kaldırma, KVKK ve AYM Kararları

Unutulma hakkı nedir?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 17.6.2015 tarihli kararında (E.2014/4-56, K.2015/1679) unutulma hakkını şöyle tanımladı: üstün bir kamu yararı olmadığı sürece, dijital hafızada yer alan geçmişte yaşanılan olumsuz olayların bir süre sonra unutulmasını, başkalarının bilmesini istemediği kişisel verilerin silinmesini ve yayılmasının önlenmesini isteme hakkı. Aynı karara göre bu hak yalnız dijital ortamdaki veriler için değil, kamunun kolayca ulaşabileceği yerde tutulan kişisel veriler için de geçerlidir. Olayda bir cinsel suç mağdurunun adı, bir Türk Ceza Kanunu şerhine alınan Yargıtay kararında kodlanmadan yayımlanmıştı; Genel Kurul unutulma hakkının ve özel hayatın gizliliğinin ihlal edildiğini kabul ederek manevi tazminat koşullarının oluştuğuna oyçokluğuyla karar verdi.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu N.B.B. kararında (3.3.2016) internetin, eskiden arşivde kalan ve ancak özel çabayla bulunabilen haberleri kolayca ulaşılabilir hâle getirdiğini, bunun ifade ve basın özgürlüğü ile şeref ve itibar arasındaki dengeyi bozduğunu belirtti (§§ 45-46). Mahkemeye göre unutulma hakkı Anayasa'da açıkça düzenlenmemiştir; ancak Anayasa'nın 5. maddesindeki devletin ödevi, 17. maddedeki şeref ve itibarın korunması hakkı ve 20. maddenin üçüncü fıkrasındaki kişisel verilerin korunması hakkı birlikte düşünüldüğünde devlet bireye geçmişte yaşadıklarının başkalarınca öğrenilmesini engelleyerek "yeni bir sayfa açma" olanağı vermelidir (§ 47). Şikâyetler Anayasa'nın 17. maddesinin birinci fıkrası kapsamında incelenir (§ 48).

Hangi haberler kaldırılabilir?

Unutulma hakkı her eski haber için uygulanmaz. Anayasa Mahkemesi gazete arşivlerinin araştırmacılar, hukukçular ve tarihçiler için önem taşıdığını vurgulayarak şu ölçütleri saydı: yayının içeriği, yayında kaldığı süre, güncelliğini yitirip yitirmediği, tarihsel bir veri olarak kabul edilip edilemeyeceği, kamu yararına katkısı, habere konu kişinin siyasetçi veya ünlü olup olmadığı, haberin olgusal gerçekler mi değer yargısı mı içerdiği ve halkın o veriye ilgisi (N.B.B., § 50).

AİHM Büyük Dairesi Hurbain/Belçika kararında (4.7.2023) basın arşivlerine ilişkin talepler için yedi ölçüt belirledi: arşivlenen bilginin niteliği, olaydan ve ilk yayından bu yana geçen süre, bilginin güncel ilgisi, unutulmayı isteyen kişinin tanınmışlığı ve olaydan sonraki tutumu, bilginin internette kalmasının olumsuz sonuçları, bilginin dijital arşivde ne kadar kolay erişilebilir olduğu ve tedbirin ifade ve basın özgürlüğüne etkisi (§ 205). Kararın Türkçe çevirisi HUDOC'ta yayımlandı.

İki mahkemenin ölçütleri aynı noktada birleşiyor: haber yayımlandığında gerçeğe uygun ve hukuka uygun olabilir; unutulma talebinde soru, aradan geçen süreden sonra o haberin kişinin adıyla kolayca bulunmasının hâlâ haklı olup olmadığıdır. Kişinin kamusal rolü, haberin konusu olan olayın kamusal tartışmadaki yeri ve yargılamanın sonucu bu değerlendirmede belirleyicidir.

Silme, anonimleştirme, erişim engeli

Unutulma hakkı, haberin arşivden tamamen silinmesi anlamına gelmek zorunda değildir. Anayasa Mahkemesi arşivde arama yapmaya imkân tanıyan ve haber ile kişi arasında bağ kuran kişisel verilerin silinmesini, haberin anonim hâle getirilmesini ve haber içeriğinin bir kısmına erişimin engellenmesini olası yöntemler olarak saydı; tedbirlerin ölçülü olması gerektiğini belirtti (N.B.B., § 52). Mahkemeye göre bu yöntemlerle haber tamamen silinmeden sonuca ulaşılabilir ve dijital arşivin silinerek geçmişin yeniden yazılması önlenebilir (§ 71).

AİHM de basın arşivlerinin bütünlüğünün korunması gerektiğini, arşivdeki içeriğin değiştirilmesinin ve hele kaldırılmasının kesinlikle gerekli olanla sınırlı kalması gerektiğini vurguladı (Hurbain, § 211). Hurbain kararında Belçika mahkemelerinin haberi silmeyip yalnız sürücünün adının ve soyadının çevrimiçi sürümde X harfiyle değiştirilmesini emretmesi (§ 21) bu nedenle ölçülü bulundu (§§ 255-256).

Arama motorundan çıkarma (indeksten kaldırma) ise ayrı bir yöntemdir: haber sitede kalır, fakat kişinin adıyla yapılan aramalarda listelenmez. AİHM, haberlere kolayca ulaşılmasının esas olarak arama motorları sayesinde olduğunu, bu yüzden arama motorunun yükümlülüklerinin haberi yayımlayan kuruluşunkinden farklı olabileceğini ve dengelemenin talebin kime yöneltildiğine göre farklı sonuç verebileceğini belirtti (M.L. ve W.W./Almanya, § 97; Hurbain, § 207).

Google'dan kaldırma ve KVKK başvurusu

Kişisel Verileri Koruma Kurulu 23.6.2020 tarihli ve 2020/481 sayılı kararında arama motorlarının veri sorumlusu olduğunu kabul etti. Karara göre kişi, adıyla yapılan aramalarda çıkan sonuçların kaldırılması için öncelikle arama motoruna başvurur; arama motoru talebi reddederse veya cevap vermezse Kurula şikâyette bulunabilir. Doğrudan yargı yoluna gitmek de mümkündür. Kurul, arama motorundan çıkarma taleplerinde ayrı bir belgede yayımladığı ölçütlerle yarar dengesi yapılacağını ve bu ölçütlerin sınırlı sayıda olmadığını belirtti.

Süreler 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 13. ve 14. maddelerinden gelir. Veri sorumlusu başvuruyu en geç otuz gün içinde ücretsiz sonuçlandırmalıdır. Başvuru reddedilir, cevap yetersiz bulunur veya süresinde cevap verilmezse kişi, cevabı öğrendiği tarihten itibaren otuz gün ve her hâlde başvuru tarihinden itibaren altmış gün içinde Kurula şikâyette bulunabilir. Veri sorumlusuna başvurmadan Kurula şikâyet yoluna gidilemez. Kurul şikâyete altmış gün içinde cevap vermezse talep reddedilmiş sayılır ve idari yargıda dava açma süresi başlar.

Arama motorundan çıkarma, haberin kaynaktan silinmesi anlamına gelmez. Haber yayımlandığı sitede ve sitenin kendi arama kutusunda bulunmaya devam eder. Haberin kaynakta değiştirilmesi için yayın kuruluşuna ayrıca başvurmak gerekir.

Haber sitesinden kaldırma ve dava yolu

N.B.B. olayında başvurucu önce gazeteye ihtarname göndererek haberlerin yayından kaldırılmasını istedi; gazete kaldırmayınca sulh ceza mahkemesine başvurdu (§§ 10-11). O dönemde bu talepler 5651 sayılı Kanun'un 9. maddesine göre sulh ceza hâkimliklerince karara bağlanıyordu. Anayasa Mahkemesi bu maddeyi 11.10.2023 tarihli kararıyla (E.2020/76, K.2023/172) iptal etti; iptal kararı Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girdi. Ayrıntılar erişim engeline karşı AYM ve AİHM yazısında.

Anayasa Mahkemesine göre iptal kararı yürürlüğe girdikten sonra kişiler genel hukuk yollarına başvurabilir; kişilik haklarına belirgin bir saldırı varsa ve zararın hızla giderilmesi zorunluysa mahkeme yargılamanın her aşamasında tedbir olarak içeriğin çıkarılmasına veya erişimin engellenmesine karar verebilir (Bulut Duman ve diğerleri, § 30). Mahkeme daha önce de C.K. kararında, hukuka aykırılığın çok belirgin olmadığı unutulma taleplerinde çelişmeli bir hukuk davasının, yayının kaldırılması veya kişinin hazırlayacağı bir metnin yayımlatılması için daha etkili bir yol olduğunu belirtmişti (§§ 42-43).

Hukuk davasında Türk Medeni Kanunu'nun 24. ve 25. maddeleri uyarınca kişilik hakkına saldırının önlenmesi, durdurulması ve tespiti istenebilir; zarar varsa maddi ve manevi tazminat talebi de eklenebilir. Unutulma talebinin dayandığı olgular, yani aradan geçen süre, yargılamanın sonucu ve kişinin bugünkü durumu, dilekçede somut belgelerle gösterilmelidir.

Anayasa Mahkemesi ve AİHM'e başvuru

Unutulma talebi iç hukukta reddedilen kişi, kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir. Mahkeme N.B.B. kararında on dört yıl önceki, siyasi veya medyatik kimliği olmayan bir kişinin uyuşturucu kullanımı nedeniyle aldığı adli para cezasına ilişkin haberlerin güncelliğini yitirdiğini, tarihsel veya bilimsel amaçla kolayca erişilebilir kalmasının zorunlu olmadığını ve erişimin engellenmesi talebinin reddiyle adil bir denge kurulmadığını tespit etti (§§ 72-75). Kararın örneği yeniden yargılama yapılmak üzere sulh ceza hâkimliğine gönderildi (§ 79). Aynı haberlerin başka bir gazetede yayımlanmasına ilişkin ikinci başvuru ise, başvurucu bu ihlal kararına dayanarak yeniden talepte bulunabileceği için düşürüldü (N.B.B. (2) [GK], §§ 18-21).

Reddedilen başvurular da yol gösteriyor. G.D. (2) kararında haberler eski bir belediye başkanı ve ailesi hakkındaki yolsuzluk davasına ilişkindi; haberin yayımından dört yıl dört ay, davanın zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırılmasından bir yıl sonra yapılan talepte Mahkeme haber değerinin devam ettiğini kabul etti ve başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun buldu (§§ 31-35). C.K. kararında ise başvurucu doğrudan sulh ceza yoluna gidip hukuk davası açmadığı için başvuru yollarının tüketilmediği sonucuna varıldı; iki üye bu görüşe katılmadı.

AİHM'e başvuruda şikâyet Sözleşme'nin 8. maddesi yönünden ileri sürülür; başvuru süresi iç hukuktaki son karardan itibaren dört aydır. AİHM bu alanda ulusal mahkemelerin dengelemesine geniş takdir payı tanıyor. M.L. ve W.W./Almanya kararında, yeniden yargılama sürecinde basınla kendileri temasa geçen ve tanınmış bir oyuncuyu öldürmekten mahkûm olan kişilerin adlarının arşivlerden çıkarılmaması 8. maddeyi ihlal etmedi (§ 116). Hurbain kararında ise yönün tersi denetlendi: ünlü olmayan bir doktorun yirmi yıl önceki kazasına ilişkin haberin anonimleştirilmesi basın özgürlüğüne ölçülü bir müdahale sayıldı. Kabul edilebilirlik ve sürelere ilişkin ayrıntılar bireysel başvuruda kabul edilebilirlik ve AİHM başvuru süresi yazılarında.

Unutulma hakkı kararları

Atlas veritabanındaki 17.761 Anayasa Mahkemesi kararından 10'unda unutulma hakkı ifadesi geçiyor. Unutulma hakkı gerekçesiyle ihlal bulunan tek karar N.B.B.; diğerleri açıkça dayanaktan yoksunluk, başvuru yollarının tüketilmemesi veya düşme kararıyla sonuçlandı ya da ifade yalnız başvurucunun iddialarında veya karşı oyda geçti. Anayasa Mahkemesi kişinin geçmişine ilişkin haber ve kayıtları başka hakların kapsamında da inceliyor: soruşturma kayıtları ve kamu görevlilerinin açıklamaları için lekelenmeme hakkı, kolluk kayıtları için GBT kaydının silinmesi yazısına bakılabilir.

Başvuruda nelere dikkat edilmeli?

Arama motoruna, yayın kuruluşuna veya mahkemeye yapılacak başvuruda kararların aradığı ölçütler tek tek karşılanmalıdır:

• İçeriğin adresleri: kaldırılması istenen her haberin tam bağlantısı (URL), yayın tarihi ve adınızla yapılan aramada çıktığını gösteren ekran görüntüsü.
• Aradan geçen süre: olayın, ilk yayının ve yargılamanın sona erdiği tarihler. G.D. (2) kararında yargılamanın bitişinden kısa süre sonra yapılan talep reddedildi.
• Yargılamanın sonucu: beraat, kovuşturmaya yer olmadığı kararı, düşme, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, cezanın infazı veya adli sicil kaydının silinmesi gibi sonraki gelişmeleri gösteren belgeler.
• Kamusal rol: siyasetçi, kamu görevlisi veya tanınmış biri olmadığınız ya da olayın bu rolle ilgisi bulunmadığı.
• Somut zarar: haberin iş, aile ve sosyal hayatınıza etkisi.
• En hafif yöntem: haberin tamamen silinmesi yerine adın çıkarılması, baş harf veya harfle değiştirilmesi ya da arama motorundan kaldırılması gibi ölçülü bir talep; mahkemeler arşivin bütünlüğünü korumaya önem veriyor.