Askerde Ölüm ve İntihar: AİHM'in Türkiye Kararları

Önleme yükümlülüğü

2. madde devlete yetki alanındaki kişileri başkalarına ve gerektiğinde kendilerine karşı korumak için önlem alma yükümlülüğü yükler; bu yükümlülük zorunlu askerlikte de geçerlidir (Kılınç ve Diğerleri/Türkiye, §§ 40-41). Devlet önce etkili bir önleme düzeni kurmalı: düzenleme hem askerî faaliyetlerin niteliğinden hem de vatandaşın askere alınmasındaki insan unsurundan doğan riske uygun olmalı, erleri koruyacak somut önlemleri ve sorumluların hatalarını tespit edecek usulleri öngörmeli (Şahinkuşu/Türkiye, §§ 50-52). Devlet özellikle silah kullanımı konusunda azami özen göstermeli (Aydoğan/Türkiye, § 83).

Somut olayda yetkililerin, erin kendi hayatına son vermesi konusunda gerçek ve yakın bir risk bulunduğunu bilip bilmedikleri ya da bilmeleri gerekip gerekmediği, biliyorlarsa makul olarak beklenebilecek her şeyi yapıp yapmadıkları inceleniyor (Kılınç, § 43). Ordu mensuplarına yüklenebilecek kusurun basit bir değerlendirme hatasının ya da dikkatsizliğin ötesine geçmesi gerekiyor; yükümlülük insan davranışının öngörülemezliği gözetilerek aşırı bir yük getirmeyecek biçimde yorumlanıyor (Şimşek/Türkiye, §§ 56-57).

Açıklama yükü ve soruşturma

Açıklama yükü. Gözaltında olduğu gibi, olayların tamamen ya da büyük ölçüde yetkililerin bilgisinde olduğu alanlarda meydana gelen ölümlerde makul bir açıklama getirme yükü devlete düşer. Kışlada bulunan, tüm görgü tanıkları asker olan ve soruşturması askerî makamlarca yürütülen bir ölümde de durum bu (Beker/Türkiye, 24.3.2009, §§ 41-43).

Özen. Devletin askere aldığı ve askerî makamların bedensel ve ruhsal bütünlüğünden sorumlu olduğu bir kişi şüpheli koşullarda öldüğünde soruşturma makamları temel işlemlerde özel bir özen göstermeli. İntihar iddia edilen olaylarda da yetkililer ailenin makul şüphelerini gidermek için ellerinden geleni yaptıklarını göstermeli; bu, öldürme ihtimalini dışlayabilecek her unsurun araştırılmasını gerektirir (Al/Türkiye, 4.7.2023, § 80).

Bağımsızlık. Büyük Daire Mustafa Tunç ve Fecire Tunç/Türkiye kararında (14.4.2015) soruşturmanın bağımsızlığının soyut olarak değil, bütün olarak ve somut biçimde değerlendirileceğini, mutlak değil yeterli bağımsızlık arandığını belirtti (§§ 222-223). Askerî savcı ve hâkimlerin bağlı oldukları komutanlarca sicille değerlendirilmesi bağımsızlık konusunda kaygı doğuruyordu, ama tek başına yeterli değildi. Savcının şüpheliyle ya da olay yerindeki birlikle bağı yoktu, soruşturmayı başından yönetmiş ve mahkemenin istediği ek işlemleri yapmıştı; Mahkeme on ikiye karşı beş oyla usul ihlali bulmadı (§§ 236-254).

İhlal kararları: Kılınç, Beker ve Al

Kılınç ve Diğerleri (2005). Mustafa Canan Kılınç'a 1992'de Adana'da depresyon tanısı konmuştu; buna rağmen askere elverişli bulundu ve eğitim sırasında psikiyatrik tedavi gördü (§§ 10-11). Komutanı ruhsal bozukluğu ve sinir krizleri nedeniyle muayenesini istedi; hastane kısa istirahatler verdi, yapılmak istenen son muayene ise devlete yüklenebilecek nedenlerle gerçekleşmedi (§§ 12-13, 50). Kesin bir tanı konmadan komutan ona yeniden silah verdi ve 15 Mayıs 1995'te garnizon cezaevinin gözetleme kulesinde dolu tüfekle tek başına nöbete verilen er kendini vurdu (§§ 18, 54). AİHM yetkililerin riski bilmesi gerektiğini, ruhsal durumu sorgulanan erlere ilişkin düzenlemenin yetersiz olduğunu belirterek maddi ihlal buldu (§§ 49, 55-57).

Beker (2009). Tunceli'de jandarma özel harekâtta uzman onbaşı olan Mustafa Beker 2001'de koğuşta başından vurulmuş hâlde bulundu; tabanca bir arkadaşınındı ve dolabının kilidi kırılarak alındığı belirtildi (§§ 5, 7, 9). AİHM soruşturmanın tabancanın iki kez ateşlenip üçüncü kez tetik düşürülmesini açıklamadığını, savcının sağ şakaktan vurulduğunu yazdığını oysa otopsinin sol tarafı gösterdiğini, tabancada ve dolapta parmak izi incelemesi yapılmadığını, odadaki dört astsubayın olayı görmediği beyanlarının ikna edici olmadığını ve ailenin soruşturmaya katılmasına izin verilmediğini tespit etti (§§ 45-50). Mahkeme intihar sonucunu kabul edemeyeceğini, devletin ölümü açıklayamadığını ve sorumluluğun devlete ait olduğunu belirterek 2. maddenin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 51-54).

Al (2023). Muharrem Ali Al 2013'te Şırnak Uludere'deki bir üssün bodrumunda tüfekle vurulmuş olarak öldü (§§ 5-8). Kapalı bir yerde olmasına rağmen mermi bulunamamış, tüfekte parmak izine rastlanmamış, giriş ve çıkış deliğinin çapları beklenenin tersineydi; son görenlerden bir asker savcılığa ilk ifadesinin gerçeği yansıtmadığını yazarak yeniden dinlenmek istemiş ama dinlenmemişti (§§ 96-99). Anayasa Mahkemesi 2019'da başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun bulmuştu (§ 44). AİHM soruşturmanın ölümün koşullarını belirleme kapasitesini zedeleyen eksikliklerle malul olduğunu belirterek usul ihlali buldu ve 26.000 € manevi tazminata hükmetti (§§ 100-101).

İhlal bulunmayan kararlar

Şahinkuşu (2016). Ferid Şahinkuşu'da 2004'te uyum bozukluğu saptanmış, ama Eylül 2004'teki son muayenede tedaviye gerek olmadığı ve silah verilebileceği belirtilmişti (§ 10). 29 Aralık akşamı astsubay emirlerine uymadığı gerekçesiyle onu dövüp kelepçeledi; er ertesi sabah koğuşta arkadaşının tüfeğiyle kendini vurdu (§§ 14-15). Astsubay cezalandırıldı. AİHM olayların çok kısa sürede geliştiğini ve yetkililerin yakın riski öngörmesi gerektiğinin söylenemeyeceğini belirterek beşe karşı iki oyla ihlal bulmadı (§§ 60-63).

Aydoğan (2025). Harun Aydoğan 2013'te Şırnak'ta nöbetteyken kendisine verilen tüfekle kendini yaraladı ve hayatta kaldı; Mahkeme hayati tehlike doğuran yaralanmalarda da 2. maddenin uygulanacağını hatırlattı (§§ 16-18, 60-63). İdari soruşturma, rehberlik ve danışma merkezinde kaydının kontrol edilmediğini, kabul muayenesinin yapılmadığını ve kabul işlemleri tamamlanmadan silahlı nöbete verildiğini ortaya koymuştu (§§ 95-97). AİHM bu eksikliklere rağmen yetkililerin riski bilmesinin gerekmediğini ve nedensellik bağı bulunmadığını belirtti; Anayasa Mahkemesi de 2019'da ihlal bulmamıştı (§§ 46, 101-104).

Şimşek (2025). Y.Ş. 2013'te İzmir Foça'da hırsızlık suçlamasıyla arkadaşları önünde tokatlanmış ve aşağılanmıştı; nöbet sonrası yerine gelecek askerin gelmediğini söyleyerek tüfeğini depodan geri aldı ve marangozhanede kendini vurdu (§§ 8-15). AİHM aşağılayıcı muameleyi kabul etti, ama erin olayı bildirdiği astsubaya fiziksel şiddetten söz etmediğini ve gece saatlerinde tüfeğine el konulmasının beklenemeyeceğini belirterek ihlal bulmadı (§§ 64-68). Anayasa Mahkemesi de 28 Kasım 2019'da aynı sonuca varmıştı (§ 38).

Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi de aynı ölçütü uyguluyor. Kendine zarar verdikten sonra psikotik bozukluk tanısıyla hava değişimi alan, birliğine dönünce psikiyatrik takipten çıkarılıp silahlı göreve verilen ve tek başına nöbet tutarken intihar eden er için ihlal buldu (Hasan Kara ve Diğerleri, 27.6.2018). Şimşek dosyasında ise ihlal bulmadı (İsrafil Şimşek ve Diğerleri, 28.11.2019); AİHM de bu sonucu paylaştı. Al dosyasında ise iki mahkeme farklı sonuca vardı. Anayasa Mahkemesinin askerdeki ölümlere ilişkin diğer kararları, tazminat davasının süresine ilişkin Fatma Bildik ve Hasan Bildik kararı dâhil, askerde ve cezaevinde intihar sayfasında.

Kararlar tablosu

Ailenin dikkat etmesi gerekenler

Olay yeri ve bilirkişi. Silahta ve silahın alındığı yerde parmak izi incelemesi, merminin ve kovanların bulunması, atış artığı incelemesi, giriş ve çıkış yaralarının otopside ayrıntılı tarifi istenmeli. Beker ve Al kararlarında ihlalin dayanağı bu eksikliklerdi (Beker, §§ 45-47; Al, §§ 97-99).

Tanıklar. Olay yerindeki askerlerin ve son görenlerin ayrıntılı dinlenmesi, ifadesinden dönen ya da baskı altında ifade verdiğini söyleyen tanıkların yeniden dinlenmesi talep edilmeli (Al, § 96). Kötü muamele iddiası varsa erin olaydan önce kime ne söylediği ve bunun amirlere ulaşıp ulaşmadığı araştırılmalı; Şimşek kararında sonuç buna bağlıydı (§§ 63-65).

Kayıtlar. Askere alma ve birliğe kabul muayeneleri, rehberlik ve danışma merkezi kayıtları, psikiyatrik raporlar, hava değişimi kararları, silah zimmet ve nöbet çizelgeleri ile idari soruşturma raporu dosyaya getirtilmeli. Aydoğan kararında idari soruşturma raporu kabul sürecindeki eksiklikleri ortaya koymuştu (§§ 95-97).

Dosyaya erişim ve itiraz. Ailenin soruşturma dosyasına erişimi istenmeli; Beker kararında ailenin dışlanması ihlal gerekçelerinden biriydi (§ 49). Kovuşturmaya yer olmadığı kararına tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (CMK m. 173/1); itiraz dilekçesinde açıklanmamış her çelişki tek tek gösterilmeli. Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz takipsizlik kararı yazısında anlatılıyor.

Bireysel başvuru. İtirazın reddinden sonra 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine, Anayasa Mahkemesi kararından sonra dört ay içinde AİHM'e başvurulabilir. AİHM'in tazminat ölçütleri AİHM'de adil tazmin yazısında.