Cezaevinde İfade Özgürlüğü ve AİHM: Kitap, Yayın, El Yazması ve Disiplin

Kitap ve yayınların verilmemesi

Cezaevine posta ile gelen yayınlar eğitim kurulunun denetiminden geçiyor. AİHM, Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un 62. maddesinin ve ilgili yönetmelik hükümlerinin bu müdahale için kanuni dayanak oluşturduğunu ve ulusal güvenlik ile suçun önlenmesi amaçlarını taşıdığını kabul ediyor (Aktaş ve Diğerleri/Türkiye, § 37). Belirleyici olan gerekçe. Mahkemeler, yayına erişimin kısıtlanması için içtihatta kabul edilen ölçütleri dikkate alarak yeterli gerekçe göstermeli: şiddete teşvik veya şiddeti haklı gösterme, cezaevi güvenliğini ya da düzenini tehlikeye atma, suç örgütü üyeleri arasında iletişimi kolaylaştırma (§ 38).

Aktaş ve Diğerleri kararında yedi başvuruda eğitim kurullarının kararları içeriğe özgü bir analiz içermiyordu. Bazıları yayının genel içeriğine soyut olarak atıf yapmış, bazıları yalnızca sakıncalı sayfaların numaralarını sıralamıştı (§§ 39, 41). İnfaz hâkimlikleri ve ağır ceza mahkemeleri bu eksikliği gidermedi; Anayasa Mahkemesi de başvuruları kısa gerekçeli özet kararlarla reddetti (§ 42). AİHM müdahalenin demokratik toplumda gerekli olmadığına karar verdi (§§ 43-44).

Aktaş/Türkiye (2024) kararında İmralı Cezaevindeki başvurucuya gönderilen beş ciltlik bir kitap dizisi, hakkında Mersin'deki bir sulh ceza hâkimliğinin toplatma kararı bulunduğu gerekçesiyle verilmemişti (§ 3). Oysa Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu 2014'te aynı dizinin beşinci cildine ilişkin toplatma kararı nedeniyle yazarın ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermişti (§ 7). Ne kurul ne mahkemeler bu kararı değerlendirmişti; AİHM gerekçeyi yetersiz buldu (§§ 16-18).

Baysal/Türkiye kararında Silivri Cezaevindeki başvurucuya ailesinin gönderdiği İngilizce bir Kosova tarihi kitabı, Türkçe olmadığı ve içeriği denetleyecek personel bulunmadığı gerekçesiyle verilmedi. Başvurucuya kitabı masrafı kendisine ait olmak üzere çevirtmesi önerildi (§§ 3-5). Kitap yaklaşık dört yıl alıkonuldu (§ 30). AİHM, yayınların yalnızca dili nedeniyle verilmemesine imkân tanıyan bir kanun veya yönetmelik bulunmadığını belirterek müdahaleyi kanuna dayalı saymadı (§§ 36-37). Necdet Vural/Türkiye kararında ise Sincan Cezaevinin eğitim kurulu, kitapların yangın çıkarmak için kullanılabileceği gerekçesiyle yayın kabulünü genel olarak durdurmuştu. Başvurucu kalabalık nedeniyle kütüphaneye de erişemiyordu (§§ 3-4). AİHM gerekçeyi ilgili ve yeterli bulmadı (§ 25).

El yazmalarına ve özel yazılara el konulması

AİHM, Günana ve Diğerleri (2018) ve Murat Türk (2022) kararlarında Türk hukukunda tutuklu veya hükümlünün el yazmalarına hiçbir koşulda el konulmasına imkân veren bir kanuni dayanak bulunmadığını tespit etmişti. Gülmez ve Diğerleri/Türkiye (16.1.2025) kararında yedi başvurucunun, Türk ve Diğerleri/Türkiye (22.1.2026) kararında dört başvurucunun el yazmalarına ve özel yazılı materyallerine el konulması bu nedenle kanunla öngörülmüş bir müdahale sayılmadı (Gülmez, §§ 7-9; Türk, §§ 7-9). Bu hatta AİHM ihlal tespitini yeterli giderim saydı.

Telefon konuşması nedeniyle disiplin cezası

Öztürk/Türkiye (17.3.2026) kararında Menemen'de hükümlü olan başvurucu, İzmir'deki kadın cezaevinde tutulan eşiyle telefonda konuşurken, eşinin sözüne karşılık sert bir söz söylemişti (§ 2). Disiplin kurulu ona Kanun'un 44/2-j maddesi uyarınca cezaevi görevlilerine hakaret veya tehdit disiplin suçundan beş gün hücre cezası verdi (§ 4). İnfaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi itirazları reddetti (§§ 5-7).

AİHM cezanın kanuni dayanağını ve meşru amacını kabul etti (§ 20). Ancak iç hukuktaki kararlardan cezanın gerekli olup olmadığının anlaşılamadığını belirtti. Makamlar, eşle yapılan özel bir telefon konuşmasındaki bu sözün neden disiplin cezası gerektirdiğini açıklamamıştı (§ 24). AİHM 10. maddenin ihlal edildiğine karar verdi ve 1.000 avro manevi tazminat verdi (§§ 25-26). Kararda Mehmet Çiftçi ve Suat İncedere kararına atıf yapıldı (§ 23).

Mektup içerikleri nedeniyle verilen disiplin cezalarına ilişkin daha eski bir karar hattı da var. Adıyaman/Türkiye (9.1.2018) kararında Bolu F Tipi Cezaevindeki başvurucu, Adalet Bakanlığına yazdığı mektupta PKK liderinden "sayın" diye söz ettiği için 11 gün hücre cezası almıştı (§§ 5-7). AİHM, Yalçınkaya ve Diğerleri/Türkiye (2013) kararındaki tespitlerinden ayrılmayı gerektiren bir durum görmeyerek 10. maddenin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 16-17). Akyol ve Diğerleri/Türkiye (26.5.2020) kararında da aynı gerekçeyle 11 gün hücre cezası alan hükümlülerin 15 başvurusunda ihlal buldu (§§ 4, 11-12). Bu 2013 tarihli Yalçınkaya ve Diğerleri kararı, ByLock'a ilişkin 2023 tarihli Yüksel Yalçınkaya kararından farklı bir dosyadır.

Kararlar tablosu

Başvuruda dikkat edilecekler

İnfaz hâkimliğinde. Eğitim kurulu veya disiplin kurulu kararına karşı infaz hâkimliğine, oradan ağır ceza mahkemesine başvuruluyor. Dilekçede kurulun hangi sayfayı ve hangi bölümü neden sakıncalı bulduğunu açıklamadığı, yalnızca soyut atıflarla veya sayfa numaralarıyla yetindiği gösterilmeli (Aktaş ve Diğerleri, §§ 39, 41). Aynı yayın hakkında daha önce verilmiş bir Anayasa Mahkemesi kararı varsa ayrıca hatırlatılmalı (Aktaş, §§ 7, 16).

Kanuni dayanak itirazı. El yazmalarına el konulmasında ve yayının yalnızca dili nedeniyle verilmemesinde AİHM kanuni dayanak bulunmadığını tespit etti. Bu durumda şikâyetin kanunilik yönünden ileri sürülmesi gerekiyor (Gülmez, § 8; Baysal, § 36).

AİHM'de. Baysal kararında başvurucu adil tazmin talebini süresinde sunmadığı için tazminat verilmedi (§ 39). Talebin bildirim aşamasında belgeleriyle birlikte sunulması gerekiyor (AİHM'de adil tazmin). Cezaevindeki diğer hak ihlalleri (yazışmaların UYAP'a kaydı, avukat görüşmesinin izlenmesi, ziyaret ve koğuş koşulları) cezaevinde haklar ve AİHM yazısında, Anayasa Mahkemesinin bu alandaki kararları cezaevinde haklar sayfasında anlatılıyor.