Hükümlüler Oy Kullanabilir mi? AİHM Söyler Kararı, TCK m. 53 ve AYM'nin 2015 İptali

Bugünkü kurallar

Anayasa'nın 67. maddesine göre on sekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme hakkına sahiptir; ancak silah altındaki er ve erbaşlar, askerî öğrenciler ve taksirli suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy kullanamaz. 298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun'un 7. maddesi de ceza infaz kurumlarında hükümlü olarak bulunanları oy kullanamayacaklar arasında sayıyor.

Buna göre bugün:

• Tutuklular oy kullanabilir; yasak yalnızca hükümlüler için öngörülmüş.
• Taksirli suçtan hükümlüler cezaevinde bulunsalar da oy kullanabilir.
• Kasten işlenen suçtan cezaevinde bulunan hükümlüler oy kullanamaz; bu yasak Anayasa'dan kaynaklanıyor.
• Cezaevinde bulunmayan hükümlüler bakımından ise Anayasa Mahkemesi, oy kullanmalarına anayasal bir engel bulunmadığını belirterek TCK m. 53'teki yasağın cezaevi dışına taşan kısmını 2015'te iptal etti (aşağıda).

Seçilme yeterliliği ayrı bir konu: Anayasa'nın 76. maddesine göre taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da maddede sayılan suçlardan birine hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez. Seçilmiş milletvekillerinin tutuklanmasına ilişkin AİHM kararları milletvekili dokunulmazlığı ve AİHM yazısında.

Söyler (2013)

İş insanı olan başvurucu, karşılıksız çek keşide etmekten 4 yıl 11 ay 26 gün hapis cezasına mahkûm edildi ve cezasını 11 Nisan 2007'de çekmeye başladı (Söyler/Türkiye, 17.9.2013, § 6). Buca Cezaevindeyken Yüksek Seçim Kuruluna yazarak 22 Temmuz 2007 seçiminde oy kullanmak istedi; YSK 298 sayılı Kanun'un 7. maddesine dayanarak bunun mümkün olmadığını bildirdi (§§ 7-8). 9 Nisan 2009'da koşullu salıverildi, ama TCK m. 53'e göre oy yasağı cezanın bitiş tarihi olan 1 Nisan 2012'ye kadar sürdü ve başvurucu 2011 seçiminde de oy kullanamadı (§§ 11, 24, 32). AİHM karar verdiğinde karşılıksız çek keşide etmek artık hapis cezası gerektirmiyordu (§ 18).

AİHM, cezanın süresine, suçun niteliğine ve ağırlığına ve kişinin durumuna bakılmaksızın otomatik olarak uygulanan bir yasağın, takdir payı ne kadar geniş olursa olsun kabul edilebilir sınırların dışında kaldığını hatırlattı (§ 35). Türkiye'de yasak koşullu salıverilmeden sonra da sürüyor, bir yılı aşan hapis cezası ertelendiğinde bile erteleme süresince uygulanıyordu; bu yönüyle Birleşik Krallık, Avusturya ve İtalya'da incelenen düzenlemelerden daha ağırdı (§§ 36, 38). Yasak hâkimin takdirine bırakılmamış, kanunun otomatik sonucu olarak uygulanıyordu (§§ 39-40). Suçun ağırlığı, cezanın süresi ve kişinin durumu gözetilmiyordu; yalnızca suçun kasten işlenmiş olması yeterli bir ölçüt değildi (§§ 41-42). Görece hafif bir suçtan hüküm giyen başvurucunun durumu, yasağın ayrım gözetmeyen biçimde uygulandığını gösteriyordu (§§ 44-45). 1 No'lu Protokol'ün 3. maddesi ihlal edildi (§ 47); ihlal tespitinin manevi zarar için yeterli giderim olduğuna karar verildi (§ 55).

Murat Vural (2014)

Başvurucu 2005'te Ankara Sincan'da okul bahçelerinde ve şehir merkezinde bulunan Atatürk heykellerine birkaç kez boya döktü (Murat Vural/Türkiye, 21.10.2014, §§ 7-10). 5816 sayılı Kanun'a göre mahkûm edildi ve 13 yılı aşan bir hapis cezası aldı; mahkeme TCK m. 53 uyarınca cezanın infazı tamamlanıncaya kadar oy kullanma ve seçimlere katılma yasağına da hükmetti (§§ 20-21, 66). Cezaevinden 11 Haziran 2013'te koşullu salıverildi, ancak yasak 22 Ekim 2018'e kadar sürecekti (§ 77).

AİHM eylemin ifade niteliği taşıdığını kabul etti ve 13 yılı aşan hapis cezasının ve 11 yılı aşkın oy yasağının meşru amaçla açıkça orantısız olduğunu belirterek 10. maddenin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 54-56, 66-68). Oy yasağı yönünden de Söyler'deki tespitten ayrılmak için bir neden görmedi ve 1 No'lu Protokol'ün 3. maddesini ihlal edilmiş saydı (§§ 79-80). 26.000 € manevi tazminata hükmedildi (§ 86).

Anayasa Mahkemesinin 2015 iptali

Anayasa Mahkemesi 8 Ekim 2015 tarihli ve E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararını itiraz yoluyla gelen dosyada verdi; karar 24 Kasım 2015 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. Mahkemeye göre Anayasa'nın 67. maddesi yalnızca kasten işlenen suçtan dolayı ceza infaz kurumunda bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını öngörüyor; ceza infaz kurumunda bulunmayan hükümlülerin oy kullanmasına anayasal bir engel yok (§ 30). TCK m. 53, hükümlünün cezaevinde bulunup bulunmadığına bakmaksızın kasten işlenen suçtan hapis cezasına mahkûmiyeti seçme hakkından yoksunluk için yeterli sayıyor ve hakkı cezanın fiilen cezaevinde geçen süresini aşacak şekilde sınırlıyordu; bu, demokratik toplum düzeninde gerekli olmayan ölçüsüz bir sınırlamaydı (§§ 31-32).

Aynı gerekçeyle, yasağın cezanın infazı tamamlanıncaya kadar sürmesini öngören 53. maddenin ikinci fıkrası seçme ve seçilme ehliyeti yönünden iptal edildi (§§ 49-53). Kasten işlenen bir suçtan bir yıldan az hapis cezası alan kişinin bile seçilme ehliyetinden yoksun kalması, böyle bir cezayı seçilmeye engel saymayan Anayasa'nın 76. maddesine aykırı bulundu (§ 52). Kişiyi Anayasa'da sayılan bütün siyasi haklardan yoksun bırakan "ve diğer siyasi hakları kullanmaktan" ibaresi de amaca ulaşmak için gerekli görülmedi ve ölçülülük ilkesine aykırı bulunarak iptal edildi (§§ 39-42).

Anayasa Mahkemesinin seçme ve seçilme hakkına ilişkin bireysel başvuru kararları seçme ve seçilme hakkı sayfasında.

Çetin (2022): YSK kararları ve başvuru yolu

Balıkesir'de yaşayan başvurucu, kasten işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûm olduğu için 7 Haziran 2015 ve 1 Kasım 2015 seçimlerinde oy kullanmak üzere Yüksek Seçim Kuruluna başvurdu; YSK her iki talebi de TCK m. 53'e dayanarak reddetti (Çetin/Türkiye, 1.2.2022, §§ 2-4; Çetin/Türkiye, 1.2.2022, §§ 2-4). AİHM, Anayasa'nın 79. maddesine göre YSK kararlarının kesin olduğunu ve Anayasa Mahkemesine götürülemediğini not etti (§ 5).

Hükümet Söyler'den sonraki yasal ve yargısal gelişmeleri aktardı; AİHM bu gelişmelerin başvuru konusu olaylardan sonra gerçekleştiğini belirtti ve Söyler'deki sonuçtan ayrılmak için bir neden görmedi (§§ 8-10). Her iki kararda da 1 No'lu Protokol'ün 3. maddesi ihlal edildi; ihlal tespiti manevi zarar için yeterli sayıldı ve 1.000 € masraf ödenmesine hükmedildi (§§ 11, 14-15).

Anayasa Mahkemesi de YSK kararlarının Anayasa'nın 79. maddesi gereği yargı denetimi dışında olduğunu ve 6216 sayılı Kanun'un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca bireysel başvuruya konu olamayacağını kabul ediyor (Nurullah Efe ve Halkın Kurtuluş Partisi, 7.6.2017, § 17; Atila Sertel [GK], B. No: 2015/6723, 14.7.2015 atfıyla).

Tutukluların oy kullanması

Tutukluların oy hakkı tartışmasız olsa da pratikte seçmen listesine kayıt sorun çıkarabiliyor. 24 Haziran 2018 seçiminde cezaevinde tutuklu bulunan iki başvurucu, listede adları olmadığı için oy kullanamadı; biri bunu sandık başında, diğeri seçimden bir gün önce öğrendi (Ferhat Fışkın ve Mehmet Ali Altıntaş, 12.4.2023, §§ 2, 11-12). YSK genelgesine göre ilçe seçim kurulu, cumhuriyet başsavcılığından cezaevindeki tutuklu ve taksirli suç hükümlülerinin listesini alır ve askı listeleri koğuşlara veya ilan yerlerine asılır (§§ 6, 15). Anayasa Mahkemesine göre adı listede olmayan kişinin ceza infaz kurumu idaresi aracılığıyla yazılı olarak ilçe seçim kuruluna başvurması veya askı listesine itiraz etmesi gerekiyor; sorumluluk yalnızca kurum idaresine değil, seçmene de ait (§§ 17-19). Başvurucular bu yola gitmediği için başvuru, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulundu (§§ 20-21).

Cezaevindeki diğer haklara ilişkin AİHM kararları cezaevinde haklar ve AİHM yazısında.

Kararlar tablosu

Dikkat edilecekler

Askı listesi. Seçimden önce cezaevine asılan listede adın bulunup bulunmadığı kontrol edilmeli; yoksa askı süresi içinde ceza infaz kurumu aracılığıyla ilçe seçim kuruluna yazılı başvuru yapılmalı veya listeye itiraz edilmeli. Bu adım atılmadan yapılan bireysel başvuru kabul edilemez bulunabiliyor (Ferhat Fışkın ve Mehmet Ali Altıntaş, §§ 17-21).

Hükümlülük durumu. Oy kullanıp kullanamayacağı, kişinin seçim günü cezaevinde hükümlü olarak bulunup bulunmadığına ve suçun kasıtlı mı taksirli mi olduğuna bağlı. Koşullu salıverilme, erteleme veya denetimli serbestlik kararının seçmen kütüğüne yansıyıp yansımadığı önceden kontrol edilmeli.

Başvuru yolu ve süre. YSK kararlarına karşı Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılamıyor (Nurullah Efe, § 17); bu kararlar için AİHM'e kesin karardan itibaren dört ay içinde başvurulabilir. Mahkûmiyet hükmündeki hak yoksunluğuna ilişkin şikâyetler ise ceza yargılamasında kanun yoluyla ileri sürülmeli.