İmar Kirliliği Suçu (TCK 184): Ruhsatsız Ev, Kaçak Kat, Yıkım, Yapı Kayıt Belgesi, HAGB ve Zamanaşımı

Hangi fiil, hangi ceza?

Birinci ve ikinci fıkra yalnız belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde uygulanır; üçüncü fıkra her yerde uygulanır (m. 184/4). İkinci ve üçüncü fıkra 12 Ekim 2004'ten önce yapılmış yapılara uygulanmaz (m. 184/6). Ceza Genel Kurulu birinci fıkra için de aynı sonuca vardı: Türk Ceza Kanunu'nun yürürlüğe girdiği 12 Ekim 2004'ten önce bitirilmiş binalar bu suçun konusu olmaz (YCGK, E. 2020/329, K. 2022/823).

Kanun "yapan veya yaptıran" kişiyi cezalandırır: arsa sahibi, müteahhit ve inşaatı fiilen yürüten kişi fail olabilir. Binayı bitmiş hâlde satın alan ve yapımına katılmayan kişi bu tanıma girmez; sonradan kendisinin yaptırdığı ek kat ise onun fiilidir.

Ceza davası, belediyenin yaptırımlarından ayrıdır. Belediye ruhsatsız inşaatı mühürleyip durdurur; yapı tatil zaptının yapıya asılmasıyla yapı sahibine tebliğ yapılmış sayılır. Yapı sahibi bir ay içinde yapıyı ruhsata uygun hâle getirmezse veya ruhsat almazsa belediye encümeni yıkım kararı verir ve masrafı yapı sahibinden alır (İmar Kanunu m. 32). Encümen ayrıca idari para cezası uygular (m. 42). Mühürlü inşaata devam etmek ayrı bir suçtur (mühür bozma).

Hangi yapı "bina" sayılır?

Suçun konusu yapı değil binadır. İmar Kanunu'nun 5. maddesi binayı kendi başına kullanılabilen, üstü örtülü, insanların içine girebildiği ve oturma, çalışma, eğlenme, dinlenme veya ibadet etmeye, hayvanların ve eşyaların korunmasına yarayan yapı olarak tanımlar. Ceza Genel Kurulu bu tanımdan şu sonuçları çıkardı (YCGK, E. 2020/329, K. 2022/823):

• Bina olmayan yapılar suçun konusu değildir: bahçe duvarı, istinat duvarı, yüzme havuzu, iskele, yol ve benzerleri için ruhsatsızlık idari yaptırım gerektirir, ceza davası gerektirmez.
• Ruhsat gerektirmeyen tamirler suç değildir: sıva, boya, badana, doğrama, döşeme ve tavan kaplaması, elektrik ve sıhhi tesisat tamiri, çatı onarımı ve kiremit aktarma ile taşıyıcı unsuru etkilemeyen tadilatlar ruhsata tabi değildir (İmar Kanunu m. 21/3).
• Mevcut binadaki öteki değişiklikler ya kendisi bina niteliği taşımalı ya da binanın taşıyıcı unsurunu etkileyen esaslı tadilat olmalıdır. Yargıtay alan kazanılıp kazanılmadığına, malzemenin kalıcılığına ve değişikliğin sabit olup olmadığına bakar.

Bir apartmanın terasını ön ve arka cepheden toplam 228 metrekarelik, etrafı açık bir konstrüksiyonla kapatan sanık bu ölçülerle beraat etti; bilirkişi taşıyıcı sistemin etkilendiğini yazmış olsa da yapı bina tanımına girmiyor ve alan kazandırmıyordu. Başka bir dosyada balkonların duvar örülerek odalara katılması için Kurul, taşıyıcı unsurun etkilenip etkilenmediğinin teknik verilerle ek raporda belirlenmesini istedi; otopark rampasının yapılmamasını ise bina niteliğinde olmadığı için suç saymadı (YCGK, E. 2018/628, K. 2020/39).

Köy, mahalle ve büyükşehir

Suç belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde işlenir. 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir belediyelerinin sınırı il mülki sınırına genişletildi ve köyler mahalleye dönüştü. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, bu değişikliğin yürürlüğe girdiği 30 Mart 2014'ten sonra yapılan yapılar için büyükşehir olan ilin bütün sınırında imar kirliliği suçunun uygulanacağını kabul etti ve yapım tarihinin tanık, abonelik sözleşmeleri ve hava fotoğraflarıyla belirlenmesini istedi (4. CD, E. 2021/40277, K. 2024/7525, 28.5.2024).

Balıkesir 6360 sayılı Kanun'la büyükşehir olan illerdendir. Altıeylül, Karesi ve ilçelerdeki eski köylerde 2014'ten sonra ruhsatsız yapılan ev, ahır, depo veya ek kat için ceza davası açılabilir. 2014'ten önce yapılmış bir binada ise suç tarihindeki duruma bakılır: o tarihte köy belediye sınırı dışındaysa birinci fıkra uygulanmaz.

HAGB, adli para cezası ve erteleme

Yargıtay bu suçta hükmün açıklanmasının geri bırakılmasını uygulamıyor. Gerekçesi şudur: m. 184/5 daha lehe sonuçlar doğuran özel bir düzenlemedir; binayı uygun hâle getirme imkânı olan ve bunu yapmayan sanık için HAGB'nin koşullarını ayrıca tartışmaya gerek yoktur (4. CD, E. 2024/8921, K. 2024/15321, 26.11.2024). Daire, imar kirliliğinde HAGB kararına yapılan itirazın reddini de kanun yararına bozdu (4. CD, E. 2022/1089, K. 2022/8716, 29.3.2022).

HAGB'nin yokluğu mahkûmiyetin adli sicile işlenmesi demektir. Buna karşılık hapis cezası bir yıl veya daha azsa adli para cezasına çevrilebilir (TCK m. 50); iki yıl veya daha az hapis ertelenebilir (m. 51). Alt sınırdan verilen bir yıllık ceza takdiri indirimle on aya iner; Yargıtay'a gelen iki dosyada bu ceza 6.000 TL adli para cezasına çevrilmişti (4. CD, E. 2022/4520, K. 2024/7477; 12. CD, E. 2023/6756, K. 2025/7050). Sicil kaydının ne zaman silineceği için adli sicil kaydının silinmesi yazısına bakın.

Zamanaşımı ve yapım tarihi

Olağan dava zamanaşımı sekiz yıl, olağanüstü dava zamanaşımı on iki yıldır (TCK m. 66/1-e, 67/4). Yargıtay 2025'te birçok dosyada on iki yıllık sürenin dolduğunu tespit ederek davayı düşürdü (4. CD, E. 2024/9446, K. 2025/16863; E. 2024/12274, K. 2025/17416). Savunmanın alınması gibi kesme sebebinden sonra sekiz yıl başka bir kesme işlemi olmadan geçerse de dava düşer (4. CD, E. 2024/7564, K. 2025/9822, 26.5.2025).

Süre binanın yapıldığı tarihten işler. Bilirkişi aykırılıkların 2005'ten önce yapıldığını belirtmişken mahkûmiyet kurulan bir dosyada Yargıtay hükmü zamanaşımı yönünden bozdu (4. CD, E. 2024/7195, K. 2025/2568, 12.2.2025). Yapım tarihini yalnız bilirkişinin tahminine bırakmayın: elektrik ve su aboneliğinin başlangıcı, emlak vergisi kaydı, hava ve uydu fotoğrafları, komşu tanıklar ve malzemenin yıpranma durumu tarihi gösterir.

Yapı tatil zaptı geldiyse

1. Bir ay süreyi kaçırmayın. Zabıt yapıya asıldığı gün tebliğ edilmiş sayılır; ruhsata uygun hâle getirme veya ruhsat alma süresi o günden başlar (İmar Kanunu m. 32).
2. Mührü bozmayın ve inşaata devam etmeyin. Mühürlü yapıda çalışmak ayrı bir dava açılmasına yol açar (mühür bozma).
3. Projeyi ve imar durumunu inceletin. Aykırılık plana uygun hâle getirilebiliyorsa ruhsat yolu, getirilemiyorsa yıkım yolu davayı düşürür.
4. İfadeye çağrıldığınızda yapım tarihini ve yapının niteliğini belgeleyin; yapının bina olmadığını veya taşıyıcı sistemi etkilemediğini ileri sürecekseniz teknik bilirkişi incelemesi isteyin (ifade ve sorgu, bilirkişi raporuna itiraz).
5. Hüküm verildiyse istinaf süresi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK m. 273/1). Beş yıl veya daha az hapis cezalarında istinafın esastan reddi kesindir (CMK m. 286/2-a); itirazları istinafta eksiksiz yazın (ceza davasında istinaf). Kesinleşmiş hükümden sonra da yıkım veya ruhsat cezayı ortadan kaldırır.