Kamulaştırma ve Kamulaştırmasız El Atma: Anayasa Mahkemesinin İptal Kararları (2023–2026)

Başlıca iptal kararları

Bunlara ek olarak Anayasa Mahkemesi, kısmen haklılık hâlinde yargılama giderlerinin haklılık oranına göre paylaştırılmasını öngören HMK'nın 326. maddesinin ikinci fıkrasını 30.11.2023 tarihli kararıyla kamulaştırmasız el atmaya dayalı tazminat davaları yönünden iptal etti (E.2023/101, K.2023/207). 2023'te ayrıca eski kamulaştırma bedellerinin güncellenmesine ilişkin ek 3. madde ve geçici 15. maddedeki ibareler iptal edildi (E.2019/93, K.2023/87). Tablodaki kararlardan K.2023/69 ve K.2026/106 oyçokluğuyla, diğerleri oybirliğiyle verildi.

Faiz: kanuni faiz yetmez

Dört aylık süre (K.2023/69). 2013'te eklenen kurala göre bedel tespiti davası dört ay içinde sonuçlanmazsa tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz işletiliyordu. Küçükçekmece 5. Asliye Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, gerçek karşılığın ödenmesinin Anayasa'nın 46. maddesiyle maliklere tanınan özel bir güvence olduğunu ve devletin geç ödeme nedeniyle paranın değerindeki aşınmayı telafi edecek mekanizmalar geliştirmesi gerektiğini belirtti (§§ 17-19). Kural yalnız kanuni faizi öngörüyor, enflasyon nedeniyle kanuni faizi aşan zararla ilgili bir düzenleme içermiyordu; ayrıca bedel dava tarihine göre belirlendiği hâlde faiz dördüncü ayın sonundan başlıyordu (§§ 20-24). Kural Anayasa'nın 13., 35. ve 46. maddelerine aykırı bulundu (§§ 25-26).

Taksitli ödemeler (K.2024/129). 2022'de eklenen geçici 19. madde, 1983-2021 arasındaki el atmalar nedeniyle hükmedilen bedellerin bütçe imkânlarına göre taksitle ödenmesini ve taksit süresince 3095 sayılı Kanun'a göre kanuni faiz uygulanmasını öngörüyordu. Ankara 14. İcra Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 46. maddesinin dördüncü fıkrasının taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerinde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faizin uygulanmasını açıkça emrettiğini belirterek kanuni faize ilişkin cümleyi iptal etti (§§ 24-26).

Kanuni faiz oranının kendisi de 2025'te Anayasa Mahkemesinin kararıyla değişti; ayrıntılar yasal faiz 2026 ve enflasyon kaybına ilişkin pilot karar Caner Şafak pilot kararı yazılarında.

Tescil hükmü ve idari dava

Bekletici mesele (K.2024/232). 10. maddenin on dördüncü fıkrasına göre kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda açılan iptal davası, bedel tespiti ve tescil davasında ancak idare mahkemesi yürütmeyi durdurma kararı verirse bekletici mesele yapılıyordu. Yürütmeyi durdurma kararı yoksa hukuk mahkemesi davayı önce bitirebiliyor, sonradan verilen iptal kararı tescil üzerinde etki doğurmuyordu. Anayasa Mahkemesi bu düzende kamulaştırma kararına karşı etkili bir yargısal denetim imkânı bulunmadığını ve bunun yapısal bir sorun olduğunu tespit ederek fıkrayı iptal etti (K.2025/141, §§ 10-12'deki özetle). Aynı kararla, paydaşlardan birinin açtığı davada verilen iptal kararının dava açmayan paydaşlar yönünden sonuç doğurmamasını öngören 14. maddenin altıncı fıkrası da iptal edildi: iptal edilen bir kamulaştırma işleminin dava açmayan paydaşlar yönünden geçerli kalmasının meşru bir amacı yoktu (K.2024/232, §§ 32-44).

Tebligattaki şart (K.2025/141). 10. maddenin üçüncü fıkrasının (f) bendine göre malike yapılan tebligatta, iptal davası açanların dava açtıklarını ve yürütmenin durdurulması kararı aldıklarını belgelemedikleri takdirde kamulaştırmanın kesinleşeceği belirtiliyordu. Bodrum 3. Asliye Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, bu ibarenin iptal davasında verilecek kararın sonucunu etkisiz hâle getirdiğini belirterek "ve yürütmenin durdurulması kararı aldıklarını" ibaresini iptal etti (§§ 13-15).

Tescil hükmünün kesinliği (K.2026/38). 10. maddenin sekizinci fıkrasına göre bedel bankaya yatırılınca mahkeme taşınmazın idare adına tesciline karar veriyor; "Tescil hükmü kesin olup" taraflar yalnız bedel yönünden istinaf veya temyize gidebiliyordu. Anayasa Mahkemesine göre peşin ödeme güvencesi, kesin hükme bağlanan artırım bedeli dâhil gerçek karşılığın en geç taşınmaz idare adına tescil edildiği anda ödenmesini gerektirir (§ 29). Tescilin kesin olması, mahkemenin belirlediği bedelin gerçek değeri yansıtıp yansıtmadığı kanun yolunda kesinleşmeden mülkiyetin idareye geçmesine yol açıyordu (§§ 30-33). İbare Anayasa'nın 13., 35. ve 46. maddelerine aykırı bulundu; iptal 21.2.2027'de yürürlüğe girecek (§ 34).

El atma davaları: harç, gider ve teminat

Harç. Ek 4. maddenin üçüncü fıkrasına göre Kamulaştırma Kanunu kapsamında açılan davalarda verilen bedel ve tazminat kararlarına ilişkin mahkeme ve icra harçları, davalı idare tarafından ödenmek üzere maktu olarak belirlenir. Bu fıkra Anayasa Mahkemesinin incelemesine konu olmadı.

Yargılama giderleri ve vekâlet ücreti. HMK'nın 326. maddesinin ikinci fıkrası kamulaştırmasız el atmaya dayalı tazminat davaları yönünden iptal edildiği için bu davalarda giderler kabul ve ret oranına göre paylaştırılamıyor. Anayasa Mahkemesi bireysel başvurularda da el atma ve kamulaştırma davalarında aleyhe yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmesini mülkiyet hakkı yönünden ihlal sayıyor; ayrıntılar karşı vekâlet ücreti yazısında.

Teminatsız icranın geri bırakılması (K.2026/106). Ek 4. maddenin ikinci fıkrası, bu Kanun uyarınca yapılan icra takiplerinde idarenin teminat göstermeden icranın geri bırakılmasını isteyebilmesini öngörüyordu. Bursa 4. İcra Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, kamulaştırmasız el atmanın mülkiyet hakkına Anayasa'ya açıkça aykırı bir müdahale olduğunu, idarenin bu eyleminin sonuçlarına malikin katlanmasını doğuracak yükümlülüklerin Anayasa'ya aykırı olduğunu vurguladı (§§ 27-29). Teminatsız icranın geri bırakılması malikin alacağına geç kavuşmasına yol açıyor ve peşin ödeme güvencesine yönelik ihlali ağırlaştırıyordu (§§ 30, 38-40). Fıkra kamulaştırmasız el atma tazminat davaları yönünden oyçokluğuyla iptal edildi ve karar 7.8.2026'da yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Hukuki el atmada görev (K.2025/20). Ek 1. madde, imar planlarında umumi hizmetlere ayrılan taşınmazların beş yıl içinde kamulaştırılmasını veya kısıtlılığın kaldırılmasını öngörüyor; 2022'de eklenen üçüncü cümle, bu süre içinde işlem yapılmazsa maliklerin bedel davalarının adli yargıda görüleceğini düzenliyordu. İstanbul 3. Asliye Hukuk Mahkemesinin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi, kuralın dava açma külfetini malike yüklediğini ve hükmedilen bedel ödenmeden tescile karar verilmesini önleyen bir güvence içermediğini, böylece kamulaştırmasız el atmayı kamulaştırmaya alternatif bir araç gibi olağanlaştırdığını belirterek cümleyi iptal etti (§§ 29-33). İptal 30.1.2026'da yürürlüğe girdi.

Malikler için sonuçlar

• Faiz: ödenmemiş kamulaştırma bedellerinde ve taksitlendirmelerde Anayasa'nın 46. maddesindeki en yüksek faiz kuralı ileri sürülmeli; kanuni faizle yetinilmesi itirazı kanun yolunda açıkça yapılmalı.
• İdari dava: kamulaştırma işlemine karşı açılan iptal davası, yürütmeyi durdurma kararı alınmamış olsa bile bedel tespiti ve tescil davasında ileri sürülmeli.
• Tescil: 21.2.2027'den sonra tescil hükmünün kesin olduğuna ilişkin ibare kalkacak; bu tarihten önce verilen tescil hükümleri için geriye yürümezlik ilkesi geçerli.
• İcra: 7.8.2026'dan sonra el atma tazminatına dayalı takiplerde idare, icranın geri bırakılması için genel hükümlere göre teminat göstermek zorunda.
• Devam eden davalar: Anayasa Mahkemesine göre iptal edilen kural, iptal yürürlüğe girdikten sonra devam eden davalarda uygulanamaz; ayrıntılar iptal kararlarının etkisi yazısında.