Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik Suçu (TCK 216): Dini Değerleri Aşağılama, Cezası, Savunma, HAGB, AYM ve AİHM Kararları (2026)

TCK 216'daki üç suç ve cezaları

Madde 1 Haziran 2005'te yürürlüğe giren 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun “Kamu barışına karşı suçlar” bölümündedir. Önceki kanunda tahrik suçu 765 sayılı Kanun'un 312. maddesindeydi; AİHM'in Türkiye hakkındaki eski kararlarının çoğu o maddeye ilişkindir. Üç fıkra ayrı suçlardır ve her birinin şartı başkadır. Aşağıdaki tablo, hangi fıkranın hangi fiili, hangi şartla ve hangi cezayla düzenlediğini gösteriyor. İddianamede ya da ifade tutanağında yazan fıkrayı buradan bulabilirsiniz:

Fıkralar arasındaki fark savunmanın yönünü belirler. Tahrik suçunda kanun, sözün dış dünyada bir tehlike doğurmasını şart koşar; aşağılama suçlarında böyle bir şart yoktur, ama dinî değerleri aşağılamada fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olması aranır. Sayılan farklılıklar da sınırlıdır. Kahvehanede başkasının yaptığı bir konuşma nedeniyle yargılanan kişiyi asliye ceza mahkemesi beraat ettirmişti. Asliye ceza mahkemesine göre siyasi görüş ya da belli bir olay karşısındaki düşünce farklılığı 216/1'deki kesimlerden değildi; Anayasa Mahkemesi bu kararı aktardı ve aynı olaydaki tutuklamayı ihlal saydı (Hamit Dışkaya, B. No: 2017/15224, 19.11.2019, §§ 36-39). Belirli bir kişiye yönelik söz de 216'yı oluşturmaz; kişiye onun dininin kutsal saydığı değerlerden bahisle hakaret, şikâyete bağlı hakaret suçudur (TCK m. 125/3-c). Hakaret dosyalarının usulü hakaret suçu yazısında.

216, Cumhurbaşkanına hakaret (m. 299) ve Türk Milletini, Devleti ve Devletin kurum ve organlarını aşağılama (m. 301) suçlarıyla sık karışır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, kolluğu “zulüm ve şiddet uygulayan” bir yapı olarak gösteren paylaşımlarda bölge adliye mahkemesinin verdiği 216/1 beraatini bozdu; eylemin 301. madde kapsamında kalabileceğini ve bu suçta yargılamaya devam için Adalet Bakanlığından izin alınması gerektiğini belirtti (E.2025/14221, K.2026/3367, 9.3.2026). Suç vasfı bu yüzden savunmanın ilk sorusudur: hangi madde, hangi fıkra.

Tahrik suçunda açık ve yakın tehlike şartı

216/1'deki suç somut bir tehlike suçudur: sözün kışkırtıcı olması yetmez, kamu güvenliği bakımından açık ve yakın bir tehlikenin olaylarla ortaya konması gerekir. Anayasa Mahkemesi, Yargıtay'ın çok sayıdaki kararından bu suçun ölçütlerini çıkarıp özetledi (Hakan Aygün, B. No: 2020/13412, 12.1.2021, § 60; Yargıtay 18. Ceza Dairesi, E.2018/3616, K.2019/598, 8.1.2019, Mahkemenin § 29'daki özetiyle). Buna göre incitici ve rahatsız edici ama şiddet içermeyen, şiddete kışkırtmayan beyanlar suçun konusu olmaz. Tehlike, kitlelerdeki etkileşim ve hareketler izlenerek somut olgulara göre belirlenir. Salt yüz çevirme, soyut ret ya da saygısızlık yetmez; ağır ve yoğun bir tahrik, yani etkili bir şiddet çağrısı ya da nefret söylemi bulunmalıdır. Kışkırtma da sayılan farklılıklardan en az birine dayanmalı ve kesimleri karşı karşıya getirmeyi amaçlamalıdır.

Hakan Aygün dosyasında gazeteci, bağış kampanyası tartışmasında yaptığı iki paylaşım yüzünden 216/1'den tutuklanmıştı. Mahkeme, paylaşımlardan birinin toplumun bazı kesimlerini ötekileştiren, hatta aşağılayan bir üslup taşıdığını kabul etti; buna karşın paylaşımlarda şiddetle ilişkilendirilecek bir ifade, kışkırtma ya da nefret söylemi bulunmadığını belirtti (§§ 61-62). Soruşturma makamları paylaşımların çok beğenildiğini yazmıştı; Mahkemeye göre bu, kamu barışının somut olarak tehlikeye girdiğini göstermiyordu ve paylaşımların kitlelerde nasıl bir harekete yol açtığına dair tek bir tespit yoktu (§ 66). Kuvvetli suç belirtisi gösterilmediği için ihlal bulundu, 40.000 TL manevi tazminata hükmedildi (§§ 67, 77).

Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu çizgiyi 2008'de kurdu. Genel Kurul madde gerekçesine dayanarak kişinin söz ve davranışlarının, halkın bir kesimi üzerinde tahrik konusu fiillerin işleneceği endişesini haklı kılacak bir etki doğurması gerektiğini ve yalnız şiddet içeren ya da şiddeti tavsiye eden tahriklerin madde kapsamına girdiğini belirtti. Bir kamu kurulunun alt komisyonunca hazırlanan azınlık hakları raporu nedeniyle yargılanan iki akademisyen hakkında toplum kesimleri arasında bir infial ya da taşkınlık saptanmadığını, kamu güvenliğini bozan somut bir olgu bulunmadığını belirterek beraati oyçokluğuyla onadı (E.2007/8-244, K.2008/92, 29.4.2008). Yargıtay bugün de hem mahkûmiyette hem beraatte bu tartışmanın yapılmasını istiyor. Daire, beraat kararını bile, tehlike unsurunun somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediği tartışılmadan verildiği için bozdu (E.2025/3121, K.2025/8590, 10.11.2025). Karşı örnek de var: güvenlik operasyonlarının sürdüğü ve infial bulunan bir dönemde herkese açık hesaptan bir etnik grubu hedef alan paylaşımda Daire, 216/1 ve 218/1'den kurulan hükmü onadı (E.2025/12710, K.2026/2502, 23.2.2026). Savunmada sorulacak sorular buradan çıkıyor: paylaşım hangi kesimi hangi kesime karşı kışkırtıyor, şiddete çağrı var mı, hesabı kaç kişi görüyor, paylaşımdan sonra somut bir olay ya da hareket oldu mu ve mahkeme bunu hangi delille tespit etti?

Öğretide kanun koyucunun “açık ve yakın tehlike” ifadesini meclis görüşmelerinde bilerek seçtiği ve tehlikenin somut olgularla ortaya konması gerektiği belirtiliyor. Aynı çalışma, kimi kararlarda gerçekleşmiş bir olay aranarak bu tehlike suçunun zarar suçu gibi uygulandığını da eleştiriyor (Demiral Bakırman, 2024, s. 189, 194).

Halkın bir kesimini ve dinî değerleri aşağılama

216/2'nin hedefi sosyal sınıf, ırk, din, mezhep, cinsiyet veya bölge farkıyla tanımlanan bir kesimdir; cinsiyet yalnız bu fıkrada sayılmıştır. 216/3'te korunan, halkın bir kesiminin benimsediği dinî değerlerdir ve kanun fiilin kamu barışını bozmaya elverişli olmasını arar. Anayasa Mahkemesi dinî konulardaki ifadelerde şu dengeyi kuruyor: dinlerini açıklama özgürlüğünü kullananlar çoğunlukta olsalar bile eleştiriden muaf olmayı bekleyemez, inançlarının inkâr edilmesine katlanmak zorundadır (Şendoğan Yazıcı, B. No: 2022/52106, 13.1.2026, § 39). Mahkeme bir ifadenin korunup korunmadığını dört soruyla tartıyor (§ 40). İfadenin kamusal bir tartışmaya katkı sunma kapasitesi var mı? Yöneldiği inancın mensuplarını temelsiz biçimde yaralıyor mu? Eleştiri sınırını aşıp toplumun bir kesimini salt inancından ötürü aşağılıyor mu? Dinî hoşgörüsüzlüğü körükleyip kamu düzenini bozucu etki doğuruyor mu?

Bu ölçütle verilen kararlar iki yöne ayrılıyor. Ufuk Çalışkan (B. No: 2015/1570, 7.3.2019) dosyasında bir gazetenin internet sitesi sorumlusu, sitede yayımlanan ve Türkiye'deki sosyal ve siyasal durumu hicveden yazılar nedeniyle 216/3'ten 7 ay 15 gün hapis almış, hükmün açıklanması geri bırakılmıştı. Yerel mahkeme kamu barışını bozmaya elverişliliği vatandaşlardan gelen şikâyet mektuplarına dayandırmıştı. Anayasa Mahkemesi yazıların kamusal tartışmaya katkı sunduğunu, ihbar mektuplarının cezayı haklı kılacak bir tehlikeyi somutlaştırmadığını belirtti ve ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verdi (§§ 53-55, 57). Mehmet Emre Döker (B. No: 2015/486, 19.9.2018) dosyasında profesyonel bir mağara araştırmacısının bir sözlük sitesindeki yorumu, bağlamı ve uğraş alanıyla birlikte okununca temelsiz ve yakışıksız sayılmadı; kovuşturmanın ertelenmesi kararı ihlal bulundu (§§ 50-55; bir üye karşı oy kullandı).

Öbür yönde İhsan Taş (B. No: 2014/11255, 21.11.2017) kararı var. Mahkeme, Facebook paylaşımlarının İslam dinine ve Müslümanlara yönelik incitici yorumlar değil “çirkin saldırılar” olduğunu belirtti, 10 ay hapis ve HAGB kararında ihlal bulmadı (§§ 45-47). Şendoğan Yazıcı dosyasında başvurucu aynı gün yaptığı iki paylaşım nedeniyle 216/2'den cezalandırılmıştı; Mahkeme paylaşımların bir kamuoyu tartışmasına nesnel katkı amacı taşımadığını, olgusal dayanaktan yoksun değer yargıları olduğunu ve dinî eleştirinin sınırını aştığını belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun buldu (§§ 47-51). Bu dosyada başvurucunun hesabının yalnız arkadaşlarına açık olduğu savunması da kabul görmedi; Mahkemeye göre paylaşımı görenler arasında rahatsız olacak kişilerin bulunabileceği hesaba katılmalıydı (§ 46).

Yargıtay'ın 2026 kararları da aynı ayrımı yapıyor. Mevlit kandili, din görevlileri haftası ve dinin siyasetle ilişkisi üzerine paylaşımlar yapan sanığa 216/3'ten adli para cezası verilmişti. Daire hükmü bozdu: paylaşımlar İslam dinine ya da kutsal sayılan değerlere yönelik doğrudan aşağılayıcı ifade içermiyor, düşünce ve ifade özgürlüğü içinde kalıyordu (E.2025/14284, K.2026/10034, 7.9.2026). Bir haber sitesinin Instagram paylaşımına herkese açık biçimde yazılan ve İslam dinine ve peygamberine yönelik aşağılayıcı ifadeler içeren yorumda ise mahkûmiyeti onadı (E.2025/11758, K.2026/2926, 2.3.2026).

Öğretide 216 ile korunan değerin dinlerin ya da kutsalların kendisinden çok bu değerlere sahip kişilerin onuru ve eşit konumu olduğu, “aşağılama” ve “kamu barışını bozma” kavramlarının soyutluğunun hükmün geniş uygulanmasına yol açabildiği belirtiliyor (Kaplan Arık, 2026, s. 60-61). Dinî konularda savunma bu yüzden sözün kime yöneldiğini ve hangi tartışmanın içinde söylendiğini gösterir: bir öğreti mi eleştiriliyor, yoksa inananlar salt inançlarından ötürü mü aşağılanıyor?

Sosyal medya paylaşımı ve basın yoluyla işleme

Kanuna göre basın ve yayın yolu, her türlü yazılı, görsel, işitsel ve elektronik kitle iletişim aracıyla yapılan yayınları kapsar (TCK m. 6/1-g). Yargıtay 8. Ceza Dairesi, herkese açık bir sosyal medya hesabındaki paylaşımda 218. maddedeki artırımla kurulan hükmü onadı (E.2025/12710, K.2026/2502, 23.2.2026); herkesin erişimine açık bir yorumda da artırımın uygulanması gerektiğini belirtti (E.2025/11758, K.2026/2926, 2.3.2026). Aynı madde suç olmayan bir alanı da çizer: haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz (m. 218). Daire, bir gazetenin sorumlu müdürü hakkındaki mahkûmiyeti bu hükme dayanarak bozmuştu: hükümet uygulamalarını eleştiren yazılar açık ve yakın tehlike doğurmaya elverişli değildi ve haber verme sınırları içinde kalıyordu. 218'deki artırımın gerekçe gösterilmeden en üst oranda yapılması da ayrı bir bozma nedeniydi (E.2017/872, K.2019/2085, 14.2.2019). Paylaşım bir haberi aktarıyorsa ya da bir kamu kurumunun açıklamasını eleştiriyorsa, savunma bu hükme dayanır.

Gazete, dergi, kitap ve internet haber sitesi yoluyla işlenen suçlarda Basın Kanunu ayrıca bir dava açma süresi koyar: günlük süreli yayınlar ve internet haber siteleri için dört ay, diğer basılmış eserler için altı ay. Süre basılmış eserin başsavcılığa teslim edildiği, internet haber sitelerinde habere ilişkin suç ihbarının yapıldığı tarihten başlar (5187 sayılı Kanun m. 26/1-2). Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, 216 ya da terör örgütü propagandası şüphesiyle toplatılan kitap, dergi ve broşürlere ilişkin başvurularda ihlal buldu (Hasan Kaya Cemal ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1845, 16.12.2025, §§ 121-122, 127; bir üye karşı oy kullandı). Toplatma kararları bu sürelere ve soruşturmanın varlığına bağlı kalmadan yıllarca sürmüş, ceza yargılamasından bağımsız bir yasağa dönüşmüştü; Mahkeme müdahalenin kanunilik şartını karşılamadığını belirtti. İçeriğe erişimin engellenmesi ayrı bir koruma tedbiridir; itiraz yolu erişim engeli yazısında.

İfadeye çağrıldınız: soruşturmada ne olur?

Soruşturma çoğu zaman bir ihbarla başlar; ihbar ya da şikâyet Cumhuriyet başsavcılığına veya kolluğa yapılır (CMK m. 158/1). İfade sırasında müdafi seçme ve susma haklarınız vardır (m. 147/1-c, e). İlk ifade dosyanın yönünü belirler; paylaşımın tam metnini, tarihini, neye cevap olarak yazıldığını, hesabın kaç kişiye açık olduğunu ve paylaşımdan sonra bir olay yaşanıp yaşanmadığını bu aşamada söyleyin. İfade ve sorgunun kuralları ifade ve sorgu yazısında.

Hesap size ait değilse ya da ele geçirildiyse bunu açıkça söyleyin ve teknik araştırma isteyin. Yargıtay, savcının temyizi üzerine bu savunma araştırılmadan verilen bir beraat kararını bozdu ve dört araştırma aradı (E.2025/3121, K.2025/8590, 10.11.2025). Bu bozma sanık lehine bir sonuç doğurmadı; Daire savunmanın delille denetlenmesini istedi. Platformdan hesaba giriş kayıtları (IP adresi, cihaz bilgisi, oturum zamanları) ve Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumundan (bu görev 31.7.2026'dan beri Siber Güvenlik Başkanlığında; 7590 sayılı Kanun m. 26-27) internet erişim kayıtları istenmeli, siber suçlarla mücadele biriminden teknik rapor alınmalı, hesabın çalındığına dair önceden yapılmış bir başvuru olup olmadığı araştırılmalıydı.

Tutuklama yalnız 216/1'de mümkündür. Kanuna göre sadece adlî para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez (CMK m. 100/4). Halkın bir kesimini aşağılama ve dinî değerleri aşağılama suçlarında üst sınır bir yıldır; Anayasa Mahkemesi de bu ayrımı tutuklama incelemesinde ayrıca kaydetti (Hakan Aygün, §§ 52-53). 216, kuvvetli şüphe varsa tutuklama nedeni var sayılan katalog suçlardan değildir (m. 100/3; katalog suçlar). Tutuklama kararında kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenini ve ölçülülüğü gösteren olguların yazılması gerekir; ölçütler tutuklama nedenleri, Anayasa Mahkemesine başvuru tutuklamaya karşı bireysel başvuru yazısında.

Tutuklamanın yerine geçen tedbirler de Anayasa Mahkemesinin denetimindedir. İnsan hakları alanında çalışan bir avukat hakkında bir paylaşımı nedeniyle 216 soruşturması açılmış, ifadesi alındıktan sonra yurt dışına çıkışı yasaklanmıştı. Soruşturmayı devralan başsavcılık kısa süre sonra kamu güvenliği bakımından açık ve yakın bir tehlike doğmadığını belirterek tedbiri kaldırdı, ardından takipsizlik kararı verdi (Nurcan Kaya, B. No: 2019/39847, 25.1.2024, §§ 14, 16). Mahkeme, hâkimliklerin ifadesi alınmış kişi hakkında daha hafif tedbirleri tartışmadan bu yasağı koyduğunu ve tedbirin kamusal tartışmaya katılma iradesi üzerinde caydırıcı etki doğurduğunu belirterek ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi (§§ 53-55, 57). Kısa bir gözaltı da bu korumanın içindedir. Yalnız 216'dan açılan soruşturmada yaklaşık yarım saat gözaltında tutulup sonra beraat eden kişinin tazminat isteği “gözaltına alınmadığı” gerekçesiyle reddedilmişti; Mahkeme kişi hürriyeti ve güvenliği hakkı bağlamında tazminat hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılamaya karar verdi (Ahmet Becerikli, B. No: 2022/107684, 17.2.2026, §§ 2-9, 24-25, 29-30). Tazminat davasının süresi ve belgeleri haksız tutuklama tazminatı yazısında. 216 ve propaganda suçlamalarıyla soruşturma açılan bir aile hekiminin gerekçesiz görevden uzaklaştırılmasında da ihlal bulundu (Dursun Yaşar Ulutaş, B. No: 2019/20028, 29.4.2025, §§ 38-42). Yurt dışı yasağının kaldırılması için atılacak adımlar yurt dışı çıkış yasağı ve pasaport iptali yazısında.

Soruşturma sonunda savcı yeterli şüphe bulamazsa kovuşturmaya yer olmadığına karar verir. Yeterli şüphe varsa ve şartları oluşmuşsa, üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis gerektiren suçlarda kamu davasının açılmasını beş yıl erteleyebilir; şüpheli bu karara iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m. 171/2, 173/1). 216'nın üç fıkrasında da üst sınır üç yılı geçmez. Ertelenen kovuşturma da ifade özgürlüğüne müdahaledir: Anayasa Mahkemesi, 6352 sayılı Kanun'a göre kovuşturmanın ertelenmesiyle kişinin üç yıl denetim altına alınmasını ihlal saydı (Mehmet Emre Döker, § 55).

Dava, ceza, HAGB ve kanun yolları

Dava kural olarak asliye ceza mahkemesinde görülür; 216, TCK'nın ağır ceza mahkemesine verilen bölümlerinde yer almaz (5235 sayılı Kanun m. 11-12). Ağır ceza mahkemesinin görevine giren bağlantılı bir suçla birlikte dava açılırsa yargılama ağır cezada yapılabilir (CMK m. 9/1); Yargıtay'ın onadığı E.2025/12710 sayılı dosya da Ankara 23. Ağır Ceza Mahkemesindendi. Üst sınırı bir yıl olan 216/2 ve 216/3'te mahkeme iddianameyi kabul ettikten sonra basit yargılama usulünü uygulayabilir: savunma iki hafta içinde yazılı verilir, duruşma yapılmadan karar verilebilir, mahkûmiyette ceza dörtte bir indirilir ve hükme itiraz edilir (CMK m. 251-252). Aşağıdaki tablo usule ilişkin kuralları toplu gösteriyor; her satırın dayanağını yanındaki sütunda bulabilirsiniz:

Mahkûmiyette mahkemenin önünde üç imkân vardır. Bir yıl veya daha az süreli hapis, kişinin durumuna göre adli para cezasına ya da başka bir seçenek yaptırıma çevrilebilir (TCK m. 50/1); iki yıl veya daha az süreli hapis, daha önce kasıtlı suçtan üç aydan fazla hapis almamış ve tekrar suç işlemeyeceği kanaati oluşan kişi bakımından ertelenebilir (m. 51/1); iki yıl veya daha az süreli hapiste hükmün açıklanması geri bırakılabilir (CMK m. 231/5). HAGB'de kişi beş yıl denetimde kalır; bu sürede kasten yeni bir suç işlemez ve yükümlülüklere uyarsa dava düşer (m. 231/8, 231/10). Açıklanması geri bırakılan hükümdeki hapis ertelenemez ve seçenek yaptırıma çevrilemez (m. 231/7). Denetim süresi içinde kasten işlenen yeni bir suçta ikinci kez HAGB verilmez (m. 231/8); Yargıtay, önceki HAGB'nin denetim süresinde dinî değerleri aşağılamadan yargılanan sanık hakkında bu yüzden HAGB uygulanmamasını isabetli buldu (E.2025/11758, K.2026/2926). Seçenekler ve hesap hapis cezasının paraya çevrilmesi ve HAGB nedir yazılarında. Hapis bu yollardan hiçbirine girmezse cezaevinde kalınacak süre infaz kurallarına göre hesaplanır; hesap infaz hesaplama sayfasında.

1.6.2024'ten beri (7589 sayılı Kanun'la yeniden yazılan hâliyle de) HAGB'ye karşı yol istinaftır; bu tarihten önce verilen HAGB kararlarında itiraz yolu uygulanır (CMK geçici m. 6/2-a, 2-b). İstinafta bölge adliye mahkemesi kararı usul ve esas yönünden denetler ve onun kararı hakkında 286. madde uygulanır (CMK m. 231/12; 7589 sayılı Kanun m. 15). İstinaf ve temyiz süresi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğinden itibaren iki haftadır (CMK m. 273/1, 291/1); süreyi kaçıran sanığın temyiz istemi reddedilir (Yargıtay 8. Ceza Dairesi, E.2025/14876, K.2026/2506, 23.2.2026). 216 için temyiz bakımından özel bir kural vardır: beş yıl veya daha az hapiste istinaf kararı kural olarak kesin olsa da 216'dan verilen bölge adliye mahkemesi kararları temyiz edilebilir (CMK m. 286/3-a-5). Ceza Genel Kurulu, bu listedeki bir suç olan 2911 sayılı Kanun m. 32'ye ilişkin bir dosyada, listedeki bütün suçlar için geçerli gerekçeyle, HAGB kararına karşı da istinaftan sonra temyiz yolunun açık olduğuna oybirliğiyle karar verdi (E.2026/81, K.2026/478, 16.9.2026). Anayasa Mahkemesine başvurmadan önce bu yolların sonuna kadar gidilmesi gerekir; süreler istinaf ve temyiz süresi yazısında.

Memur ya da memur adayıysanız sürenin ayrıca önemi vardır: kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına mahkûmiyet memuriyete engeldir (657 sayılı Kanun m. 48/A-5). 216/2 ve 216/3'te üst sınır tam bir yıldır; 218'deki artırım uygulanırsa bir buçuk yıla çıkar. 216/1'de ise alt sınır zaten bir yıldır. HAGB'nin memuriyete etkisi HAGB memuriyete engel mi yazısında.

Anayasa Mahkemesi 216 davalarında ne diyor?

Anayasa Mahkemesinin 11.11.2026'ya kadar yayımladığı kararlardan tam metnini taradığımız 16.204 karar içinde 87'sinde “kin ve düşmanlığa” ifadesi geçiyor. Bunların çoğunda 216 ya kararda yalnız anılıyor ya da kişiye yöneltilen suçlamalardan biri; milletvekili ve gazeteci tutukluluğuna ilişkin kararların önemli bir kısmı bu türden. 216'nın tek ya da başlıca suçlama olduğu kararları tam metinlerinden ayrıca saydık. Bunlardan beşi kişinin 216'dan aldığı ceza, HAGB ya da kovuşturmanın ertelenmesi kararını inceliyor ve ikisinde ihlal var. Beşi 216 soruşturmasında uygulanan tutuklama, gözaltı ve yurt dışı yasağına ilişkin; beşinde de ihlal bulundu. Şikâyetçilerin başvurularında 216 çoğu zaman hakaret ve tehditle birlikte ileri sürüldüğü için bu grubu saymadık; ölçüt kararları aşağıda ayrıca anlatılıyor. Aşağıdaki tablo, yazıda ölçütü kurulan kararları olay ve sonuçla birlikte gösteriyor; kendi dosyanıza en yakın olayı buradan seçebilirsiniz:

Mahkemenin kararlardaki ortak sorusu, derece mahkemesinin müdahaleyi “ilgili ve yeterli” bir gerekçeyle açıklayıp açıklamadığıdır. Ufuk Çalışkan kararında Mahkeme bir adım daha attı ve HAGB'nin müdahalenin ağırlığını hafifletmediğini söyledi: beş yıllık denetim boyunca cezanın infaz edilmesi riski kişiyi yeni düşünce açıklamalarından caydırır (§ 56). Genel Kurul 2022'de HAGB kurumunun uygulanmasından doğan müdahalelerin kanunilik şartını karşılamadığına karar verdi (Atilla Yazar ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1635, 5.7.2022, §§ 173-175); bu kararın sonuçları HAGB iptal kararı yazısında. Yargıtay'ın 9.3.2026 tarihli kararına konu dosyada da 216/1'den verilen HAGB, Anayasa Mahkemesine başvuru üzerine yeniden görülmüştü (E.2025/14221, K.2026/3367).

Başvuru, kanun yollarının son kararını öğrendiğiniz günden itibaren otuz gün içinde yapılır (6216 sayılı Kanun m. 47/5); sürenin başlangıcı AYM başvuru süresi ne zaman başlar yazısında. İhlal kararı bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir; Ufuk Çalışkan dosyası böyle sonuçlandı (§ 64). Tedbir kalktıysa giderim manevi tazminattır: Hakan Aygün'e 40.000 TL, Nurcan Kaya'ya 13.500 TL ödenmesine karar verildi. Mahkemenin bütün başvurulardaki ihlal oranı ve haklara göre dağılım AYM Bireysel Başvuru Raporu 2026 sayfasında; ifade özgürlüğü kararlarının geneli hakaret, propaganda ve ifade özgürlüğü ve afiş, bildiri, dilekçe ve sanat eseri sayfalarında.

Şikâyetçiyseniz: hedef alınan kişinin yolları

216 resen soruşturulan bir suç olduğu için herkes ihbarda bulunabilir; içeriğin bağlantısını, ekran görüntüsünü, tarihini ve hesap bilgisini dilekçeye ekleyin. Nasıl yapılacağı suç duyurusu nasıl yapılır yazısında. Davaya katılmak ise ayrı bir sorudur. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, kamu barışına karşı bu suçtan doğrudan zarar görmeyen şikâyetçinin katılamayacağını ve beraati temyiz edemeyeceğini belirtti; Anayasa Mahkemesi de söylemlerin hedef aldığı gruba mensubiyetini ileri sürmeyen başvurucunun mağdur sayılamayacağına karar verdi (Şenay Tavuz, B. No: 2014/10777, 16.11.2016, §§ 13, 31). Mahkeme aynı kararda mağdurluğu kendi ölçütüyle belirlediğini, Yargıtay'ın temyizi reddetmesinin bu soruyu çözmediğini de belirtti (§ 30). Kendinizi hedef alınan grubun bir üyesi olarak etkilenmiş sayıyorsanız, bunu dilekçede somut olarak anlatın.

Savcılık takipsizlik kararı verirse karara iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilir (CMK m. 173/1); itirazın içeriği takipsizlik kararı yazısında. Anayasa Mahkemesi, kişileri hedef alan, şiddeti meşrulaştıran ve nefreti teşvik eden ifadelerde devletin etkili bir ceza soruşturması yürütme yükümlülüğü bulunduğunu kabul ediyor. Mehmet Aytaç (B. No: 2017/26514, 11.2.2021) dosyasında evinin önündeki aracına ateş edilen başvurucu hakkında sosyal medyada hakaret ve tehdit içeren, saldırıyı yücelten yorumlar yapılmıştı; başsavcılık hiçbir işlem yapmadan, kullanıcı bilgilerinin yurt dışından alınamayacağı gerekçesiyle takipsizlik verdi. Mahkeme soruşturmanın derhâl başlaması, delillerin kaybolmadan toplanması ve sonucun ilgili ve yeterli gerekçeyle açıklanması gerektiğini belirterek ihlal buldu ve yeniden soruşturmaya hükmetti (§§ 57-60, 65, 71).

Eşik yüksektir. Bir haber sitesi bir derneği sert ifadelerle hedef almıştı. Genel Kurul, ifadelerin derneğe ya da üyelerine karşı şiddeti yayan, kışkırtan, teşvik eden ya da meşrulaştıran nitelikte olmadığını ve cezalandırmayı gerektiren eşiğe ulaşmadığını belirterek başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun buldu (Kaos GL Derneği (4) [GK], B. No: 2018/20035, 20.10.2022, §§ 36-38). Şiddete çağrı ya da nefreti teşvik içermeyen sözlerde Genel Kurul önce tazminat davası açılmasını arıyor; yalnız ceza yoluna gidip tazminat davası açmayan başvurucunun şikâyeti başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildi (B.B. [GK], B. No: 2021/30972, 29.5.2024, §§ 28, 32). Kimliğini bildiğiniz kişi hakkında ceza şikâyetinin yanında tazminat davasını da süresi içinde açmak bu yüzden Anayasa Mahkemesi yolunu açık tutar.

AİHM'in ölçütleri ve başvuru süresi

AİHM, Türkiye hakkındaki kararlarında sözün tamamına ve söylendiği bağlama bakıyor. Bir televizyon tartışma programındaki sözler nedeniyle eski 312. maddeden verilen hapis cezasında Mahkeme, nefret söylemi oluşturan somut ifadelerin 10. maddenin koruması dışında kaldığını kabul etti, ama programın kamuoyunu ilgilendiren bir konuda karşılıklı görüş alışverişi için tasarlandığını belirterek ihlal buldu (Gündüz/Türkiye, B. No: 35071/97, 4.12.2003, §§ 40-41, 43-44, 52-53; altı oya karşı bir oy). Bir işadamları derneği toplantısındaki konuşma nedeniyle verilen cezada da Devlet Güvenlik Mahkemesinin cümleleri bağlamından koparıp okuduğunu, cezanın ertelenmesinin ağır bir ceza tehdidini ortadan kaldırmadığını belirtti (Yarar/Türkiye, B. No: 57258/00, 19.12.2006, §§ 43-47).

Dinî konularda çizgi Anayasa Mahkemesininkine yakın. Bir romanı yayımlayan yayınevi sahibine, kitaptaki İslam peygamberine yönelik saldırgan pasajlar nedeniyle eski 175. maddeden verilen ve düşük bir para cezasına çevrilen cezada ihlal bulunmadı (İ.A./Türkiye, B. No: 42571/98, 13.9.2005, §§ 13, 29-32; dört oya karşı üç oy). Dine sert eleştiri yönelten, ama inananlara doğrudan hakaret etmeyen bir kitap nedeniyle verilen cezada ihlal bulundu; Mahkeme, para cezasına çevrilmiş olsa da hapis riski taşıyan bir mahkûmiyetin yazar ve yayıncıları caydıracağını belirtti (Aydın Tatlav/Türkiye, B. No: 50692/99, 2.5.2006, §§ 28, 30-31). Avusturya'da bir seminerde aynı peygamber hakkında olgusal temeli olmayan değer yargıları nedeniyle verilen 480 avroluk para cezası ihlal sayılmadı (E.S./Avusturya, B. No: 38450/12, 25.10.2018, §§ 54-58).

HAGB kararlarında AİHM, Anayasa Mahkemesinin Atilla Yazar kararındaki tespitini benimsedi ve CMK 231'in o dönemki hâlinin keyfî müdahalelere karşı yeterli koruma sağlamadığını, müdahalenin kanunla öngörülmediğini belirtti (Durukan ve Birol/Türkiye, B. No: 14879/20 ve 13440/21, 3.10.2023, §§ 66-67). 216'nın da aralarında bulunduğu suçlardan HAGB verilen başvurucuların toplu kararında aynı gerekçeyle ihlal bulundu ve görüş sunan başvuruculara 2.000'er avro manevi tazminata hükmedildi (Parlas ve Diğerleri/Türkiye, B. No: 9413/22 ve diğerleri, 14.10.2025, §§ 2, 30-31, 38). Hedef alınan grubun üyesi bakımından ise AİHM, bir grup hakkındaki olumsuz kalıp yargıların belli bir düzeye ulaştığında grubun üyelerinin özel hayatını etkileyebileceğini kabul etti; başvurucunun açtığı tazminat davalarında iç mahkemelerin bu dengeyi gözettiğini belirterek ihlal bulmadı (Aksu/Türkiye [BD], B. No: 4149/04 ve 41029/04, 15.3.2012, §§ 58-61, 83-86; on altı oya karşı bir oy).

AİHM'e Anayasa Mahkemesinden sonra gidilir: Mahkemenin kararı size ya da avukatınıza bildirildikten sonra dört ay içinde başvurulur (AİHS m. 35/1). Sürenin hesabı AİHM başvuru süresi, terör örgütü propagandası ve Cumhurbaşkanına hakaret davalarındaki AİHM çizgisi terör propagandası ve Cumhurbaşkanına hakaret yazılarında. Paylaşım gerçeğe aykırı bilgi yaymakla suçlanıyorsa konu halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma yazısındadır.